Αδειες λέξεις

Στο τελευταίο σημείωμα του 2023 επιτρέψτε μου να γίνω αυτοαναφορικός. Οχι βέβαια κάνοντας μνεία στη ζωή μου (που ευτυχώς είναι πολύ συνηθισμένη και δεν ενδιαφέρει κανέναν) αλλά στο επάγγελμά μου: στη δημοσιογραφία, σε όλες της τις εκδοχές.

Χρειάζεται, βέβαια, καταστατικά, να σημειώσω ότι η δημοσιογραφία έχει σχέση με δύο πράγματα. Το ένα είναι οι ειδήσεις. Το άλλο είναι η γλώσσα – κάθε είδους γλώσσα, η δημοσιογραφική κοινή με την οποία οι δημοσιογράφοι μεταδίδουν και σχολιάζουν τις ειδήσεις (και κάθε άλλο παράπλευρο προϊόν γύρω από τις ειδήσεις που έχει τους δικούς του γλωσσικούς κώδικες: συνεντεύξεις, χρονογραφήματα, γραφήματα, τηλεοπτικό πρόγραμμα, ντοκιμαντέρ, πόντκαστ κ.λπ.).

Υπέρτατος γλωσσικός κώδικας, προϋπόθεση για την άρθρωση σχεδόν όλων των υπόλοιπων γλωσσικών συστημάτων του οπτικοακουστικού, είναι φυσικά η δημοσιογραφική κοινή γλώσσα. Θεμέλιά της είναι η ακρίβεια και η σαφήνεια – ουσιαστικά, η διασταύρωση και η μετάδοση. Ο γλωσσικός πλούτος, για τον οποίο μιλάνε πολλοί, έπεται – και έχει νόημα όχι ως εργαλείο επίδειξης αλλά για περισσότερη ακρίβεια και περισσότερη σαφήνεια.

Οι κανόνες αυτοί ήταν ανέκαθεν γνωστοί στον χώρο. Γι’ αυτό και μεγάλοι στυλίστες της λογοτεχνίας μας (ανάμεσά τους, ο Ροΐδης κι ο Παπαδιαμάντης) ήταν, πριν απ’ όλα, κορυφαίοι δημοσιογράφοι.

Βεβαίως, σε παλαιότερες εποχές η κουλτούρα της επικοινωνίας δεν είχε τόσα μέσα και τόση διάδοση. Δεν παραγόταν τόσο πολύ δημοσιογραφικό προϊόν – κι ίσως γι’ αυτό δεν έχουμε πληθώρα αντιπαραδειγμάτων, μιας δημοσιογραφίας φλύαρης που ούτε τη σαφήνεια ούτε την ακρίβεια υπηρετούσε. Η φλυαρία και η κακογραφία πολιορκούν επιδεικτικά την εποχή μας, κυρίως λόγω της ύπαρξης κυριολεκτικά χιλιάδων μέσων ενημέρωσης που απαιτούν περιεχόμενο, το οποίο συχνά συντάσσεται ερασιτεχνικά από πρόσωπα που δεν έχουν γλωσσικό αίσθημα.

Διαβάζω, για παράδειγμα, στα χθεσινά σάιτ την είδηση της εκδημίας μιας καθηγήτριας Πανεπιστημίου, είδηση την οποία ελέγχω, υπόδειγμα κακογραφίας – την ευθύνη της οποίας δεν ξέρω πού να την αποδώσω, καθώς το ειδησάριο περιφέρεται από σάιτ σε σάιτ, παραμορφωμένο από το πολύ «κόπι-πάστε» (που θα ‘λεγε κι ο Πολάκης) και τις δημιουργικές προσθήκες ή αφαιρέσεις λέξεων από τους δημοσιογράφους-μεταφορείς.

Δεν μένω στη σύνταξη του ειδησαρίου, εφάμιλλη του γλωσσικού τύπου που χρησιμοποιούσε για πλάκα ο μακαρίτης ο Μποστ. Μένω στα νοήματα. Βρίσκω αναφορές στα βιβλία της, «κόπι-πάστε» από τη Βιβλιονέτ. Στο ένα εξ αυτών υπάρχει στον τίτλο το όνομα άλλης καθηγήτριας. Κανείς ευλογημένος δεν σκέφτηκε γιατί είναι της εκλιπούσης ένα βιβλίο μιας άλλης καθηγήτριας; Κανείς, επειδή είναι ψιλά γράμματα ότι η εκλιπούσα συμμετείχε με κείμενο σε ένα επιστημονικό βιβλίο με πολλές συνεργασίες, την επιμέλεια του οποίου είχε άλλη συνάδελφός της.

Διαβάζω επίσης ότι «συμμετείχε στη συγγραφή και επιμέλεια του εμβληματικού περιοδικού κοινωνικοπολιτικού στοχασμού της μεταπολίτευσης “Ο Πολίτης”». Μάλιστα. Τι ακριβώς όμως σημαίνει «συμμετέχω στη συγγραφή και στην επιμέλεια» ενός περιοδικού; Κάτι αντίστοιχο με τη συμμετοχή «στη συγγραφή και στην επιμέλεια» ενός σημερινού σάιτ; Τι ακριβώς σημαίνει «περιοδικό κοινωνικοπολιτικού στοχασμού»; Και τι «εμβληματικό»;

Η λέξη «εμβληματικό», όντως, είναι πλούσια, αλλά και άδεια – περιλαμβάνει πολλά και τίποτα. Ξεχειλωμένος είναι και ο όρος «κοινωνικοπολιτικός στοχασμός». Η είδηση χρειάζεται να λεχθεί τι είδους ήταν αυτός ο κοινωνικοπολιτικός στοχασμός. Και λοιπά.

Συμπέρασμα: η δημοσιογραφία που αναζητεί κύρος οφείλει να ξαναγεμίσει με νόημα τις λέξεις της. Το εύχομαι.

Καλή χρονιά.