Ο αφανισμός του παρελθόντος

Οι κατεδαφίσεις των παλαιών κτιρίων, ειδικά των δεκαετιών 1920 και 1930, αλλά και των μεταπολεμικών έχουν πάρει εκρηκτικές διαστάσεις. Τα κτίρια που κατεδαφίζονται, εκλεκτικιστικά και του μοντέρνου κινήματος στην πλειονότητά τους, έχουν κριθεί από τους αρμόδιους φορείς, οι οποίοι έχουν γνωμοδοτήσει «ότι δεν συγκεντρώνουν τα απαιτούμενα ιδιαίτερα σημαντικά ιστορικά, καλλιτεχνικά ή επιστημονικά στοιχεία» και «ότι δεν πληρούν τις προϋποθέσεις που θέτει η νομοθεσία», όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στα έγγραφά τους. Στη θέση τους κτίζονται πολυώροφα κτίρια κατοικίας ή γραφείων, αμφιβόλου αρχιτεκτονικής αξίας τα περισσότερα, αλλάζοντας δραματικά τη φυσιογνωμία των πόλεων και την ιστορική τους ταυτότητα.

Γιατί όλα αυτά τα κτίρια κρίνονται ως μη αξιόλογα; Είναι που δεν πληρούν τα τυπικά προσόντα; Οπως η παλαιότητά τους που δεν ξεπερνά τα 100 έτη και τα κατατάσσει σε ένα λιγότερο αυστηρό νομικό πλαίσιο, είναι που συγκρίνονται με κάτι που δεν είναι, όπως μέγαρα, σπουδαίων ιδιοκτητών και σπουδαίων αρχιτεκτόνων; Και όμως τα κτίρια αυτά πρέπει να κρίνονται γι’ αυτό που είναι, σύμφωνα με τη θέση τους στην πόλη – δεν μπορούμε να ζητάμε τα κτίρια της γειτονιάς Κολιάτσου να γίνουν κτίρια της λεωφόρου Πατησίων, της Βασιλίσσης Σοφίας. Σύμφωνα με αυτά τα κριτήρια οι περισσότερες γειτονιές της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης, του Παλαιού Φαλήρου δεν έχουν αξιόλογα κτίρια. Κι όμως δεν είναι έτσι. Το βλέπουμε, το κατανοούμε όταν περπατάμε την οδό Πάτμου, την οδό Πρεβέζης, την οδό Πυθίας, της οδό Τρώων, και τόσες άλλες, πόσο απίστευτα ωραία και αξιόλογα είναι αυτά τα σπίτια. Τα κριτήρια αξιολόγησης πρέπει να γίνουν ουσιαστικά. Οι πόλεις μας έχουν χάσει πάνω από το 80% του κτιριακού τους πλούτου, ας μην τις καταδικάσουμε στον οριστικό αφανισμό του παρελθόντος τους.

Η Πολιτεία πρέπει να παίξει καθοριστικό ρόλο. Να δώσει κίνητρα στους ιδιοκτήτες και να μεριμνήσει ώστε τα παλαιά κτίρια να αποτελούν οργανικό τμήμα της πόλης. Οι πολίτες έχουν αρχίσει να αντιδρούν. Η αφύπνιση δεν οφείλεται τόσο στην απώλεια του κτιριακού πλούτου όσο στην εμφάνιση των τεραστίων διαστάσεων κτιρίων που απαξιώνουν το περιβάλλον όπου ζουν και κατά συνέπεια της ιδιοκτησίας τους. Είναι παρήγορη η αντίδραση αυτή. Μόνο με την πίεση από τους πολίτες μπορεί να αλλάξει η κατάσταση. Ο χρόνος είναι λίγος για την προστασία της νεότερης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, η οποία δυστυχώς δεν είναι ανεξάντλητη!

Η Ειρήνη Γρατσία είναι αρχαιολόγος, συντονίστρια της Monumenta για την προστασία της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς Ελλάδας και Κύπρου