Παναθηναϊκού {LF}Σταδίου το ανάγνωσμα

Καλατράβα η ταλαιπωρία, και μετά από 20 χρόνια, σε κατάσταση ημικατάρρευσης, τα πανάκριβα ολυμπιακά έργα, με αποτυπωμένη την προχειρότητα, την κάκιστη κατασκευή, την εγκληματική τους διαχείριση μετά τους Ολυμπιακούς του 2004. Ευκαιρία να οδοιπορήσουμε κάποια κτίρια που χτίστηκαν για τους πρώτους Ολυμπιακούς και ακόμα κοσμούν την πόλη, ζωντανή απόδειξη της ευθύνης και φιλοπατρίας των προπάππων μας.

Σύμφωνα με μαρτυρίες περιηγητών που επισκέφθηκαν την πόλη κατά τον 15ο και τον 17ο αιώνα, υπήρχαν αρκετά υπολείμματα των μαρμάρινων θεωρείων, της κρηπίδας και της στοάς που βρισκόταν στο ημικύκλιο προ της Σφενδόνης. Αρα οι μεγάλες καταστροφές που υπέστη το ιστορικό Στάδιο πρέπει να συντελέσθηκαν την τελευταία περίοδο της Τουρκοκρατίας στις αρχές του 19ου αιώνα και την πρώτη της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους, αφού τα εξαιρετικής ποιότητας μαρμάρινα υλικά του χρησιμοποιήθηκαν κατά κόρον από τους τούρκους κατακτητές αλλά και τους Ελληνες για οικοδομική χρήση. Η αρχαιολογική σκαπάνη του Ερνστ Τσίλερ, ο οποίος εργάστηκε στον χώρο από τον Αύγουστο του 1869 έως τον Φεβρουάριο του 1870 με δαπάνες του βασιλιά Γεωργίου Α’, έφερε στο φως σπουδαία ευρήματα που μαρτυρούν τη δισχιλιετή ιστορική του διαδρομή.

Η απόφαση της ιστορικής αθλητικής Συνόδου, που διεξήχθη στα μέσα του Ιουνίου 1894 στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, για την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων και τη διεξαγωγή τους στην Αθήνα μετά δύο έτη έκρινε αναγκαία τη δημιουργία αθλητικών χώρων και ιδιαίτερα ενός Σταδίου. Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση της περιόδου εκείνης υπό τον Χαρίλαο Τρικούπη είχε εξαρχής εκφράσει τις αντιρρήσεις της, επικαλούμενη τις δυσμενείς οικονομικές συγκυρίες και την αδυναμία της να χρηματοδοτήσει την κατασκευή αθλητικών εγκαταστάσεων, ακόμα και την ανακαίνιση του Παναθηναϊκού Σταδίου, για το οποίο είχαν αρχίσει να αναφέρονται ελληνικές εφημερίδες. Η νέα υπό τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη κυβέρνηση, ο οποίος όταν βρισκόταν στην αντιπολίτευση είχε υποστηρίξει την τέλεση των Αγώνων, δήλωσε και αυτή την αδυναμία της να ανταποκριθεί οικονομικά στην τέλεση των Αγώνων.

Ο διάδοχος του ελληνικού θρόνου και πρόεδρος της νεοσύστατης ΕΟΑ προ του οικονομικού αδιεξόδου σκέφτηκε τη συνδρομή των ομογενών Ελλήνων, οι οποίοι σε χαλεπούς καιρούς συμπαραστάθηκαν στην πατρίδα τους, και ιδιαίτερα του Ηπειρώτη Γεωργίου Αβέρωφ. Ο επιφανής πάμπλουτος επιχειρηματίας της Αλεξάνδρειας στο παρελθόν είχε εκφράσει τη φιλοπατρία του και τη φιλανθρωπία του τόσο στον αιγυπτιακό ελληνισμό όσο και στη μητέρα πατρίδα με πλήθος κοινωφελών ιδρυμάτων. Ο διάδοχος Κωνσταντίνος στην ιδιόχειρη επιστολή του προς τον εθνικό ευεργέτη, το κείμενο της οποίας δημοσίευσαν στη συνέχεια οι αθηναϊκές εφημερίδες, ζητούσε από αυτόν την οικονομική επικουρία του τονίζοντας: «…Πέπεισμαι ότι και εν τη υποθέσει των Ολυμπιακών Αγώνων εν Αθήναις, θέλετε αναδειχθή ο αυτός αείποτε γενναίος και υπέροχος χορηγός…».

Κομιστής της επιστολής υπήρξε ο Τιμολέων Φιλήμων, ο κυπριακής καταγωγής σπουδαίος πνευματικός και πολιτικός και γραμματέας της πρώτης ΕΟΑ. Ο ευπατρίδης Αιγυπτιώτης απάντησε άμεσα: «…Παν το επ’ εμοί θέλω πράξη, όπως εν τω μέτρω των δυνάμεων εμού και τη συνδρομή της Ελληνικής Αποικίας συντελέσω εις την επιτυχίαν του μεγάλου έργου της αναγεννήσεως των Ολυμπιακών Αγώνων…» και χορήγησε στον Φιλήμονα ποσόν 585.000 δραχμών, προκειμένου να επισκευασθεί το Παναθηναϊκό Στάδιο, εξέφρασε την επιθυμία να διενεργηθεί μειοδοτικός διαγωνισμός για την ανάθεση του έργου και την επιστασία του να αναλάβει τριμελής επιτροπή. Τέλος εξέφρασε την επιθυμία να παραστεί και ο ίδιος στην Αθήνα κατά τη διάρκεια των Αγώνων.

Μετά την επιτυχή κατάληξη της αποστολής του Φιλήμονος στην Αλεξάνδρεια, η ΕΟΑ εκφράζοντας την ευγνωμοσύνη της προς τον εθνικό ευεργέτη αποφάσισε να κατασκευασθεί εγκαίρως ανδριάντας του Γεωργίου Αβέρωφ, τη δημιουργία του οποίου ανέθεσε στον καθηγητή της Γλυπτικής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου Γεώργιο Βρούτο. Επίσης, διαβίβασε τις ευχαριστίες της για λογαριασμό του ελληνικού έθνους προς τον εθνικό ευεργέτη, ο οποίος σε ανταπάντηση προς την ΕΟΑ, πλήρης σεμνότητας, ανέφερε ότι δεν επιθυμούσε τέτοιου μεγέθους τιμές.

Η ΕΟΑ ανέθεσε τον σχεδιασμό της ανακατασκευής του Σταδίου στον διαπρεπή 33χρονο Κεφαλονίτη Αναστάσιο Μεταξά (υιός του Γεράσιμου Μεταξά, υποστρατήγου του Μηχανικού και μετέπειτα υπασπιστή του βασιλιά Γεωργίου Α’), αρχιτέκτονα με σπουδές στη Λειψία και ήδη γνωστό από την κατασκευή αρκετών νεοκλασικών κτιρίων της Αθήνας, με βοηθό του τον μηχανικό Ζαχαριάδη, και την εργοληψία στον καθηγητή του Πολυτεχνείου Περικλή Κυριακό.

Στον χώρο που στο παρελθόν δέσποζε το Παναθηναϊκό Στάδιο στήθηκε ένα εργοτάξιο και περισσότεροι από 500 εργάτες απασχολήθηκαν στο έργο κατανεμημένοι στο Στάδιο, στα λατομεία της Πεντέλης, του Πειραιά και στα άλλα αττικά λατομεία για την εξόρυξη λευκού μαρμάρου, πορόλιθου και λίθων αντίστοιχα. Για την αρτιότερη μεταφορά των οικοδομικών υλικών επισκευάσθηκε η υπάρχουσα λίθινη τοξωτή γέφυρα του Ιλισσού και κατασκευάσθηκαν δύο επιπλέον ξύλινες γέφυρες, ενώ προσκλήθηκε ο βρετανός τεχνικός Charles Perpy για να συμβάλει με τις γνώσεις του στην κατασκευή του κυκλικού αγωνιστικού χώρου και ιδιαίτερα στα σημεία της Σφενδόνης και των Προπυλαίων.

Οι δυσκολίες της επισκευής του έργου και της εξόρυξης των υλικών απαιτούσαν νέα χρηματικά ποσά και η ΕΟΑ απευθύνθηκε πάλι στον Γεώργιο Αβέρωφ, ο οποίος αφειδώς έστελνε από την Αλεξάνδρεια νέες χορηγίες και τελικά η δωρεά του ξεπέρασε τις 900.000 δραχμές. Ενώ αρχικά οι οικοδομικές εργασίες διεξάγονταν εντός των χρονικών πλαισίων, ο βαρύς χειμώνας του 1895-96 που έπληξε την Αττική υπήρξε εμπόδιο στην απρόσκοπτη εξόρυξη και μεταφορά υλικών και παρουσιάστηκε καθυστέρηση. Αρχές του 1896 ο Κυριακός εξέφρασε την αδυναμία του να ολοκληρωθεί η εργασία, ώστε να διεξαχθούν οι Αγώνες εντός του Μαρτίου, μήνα κατά τον οποίο πραγματοποιούντο συνήθως οι αγώνες την εποχή εκείνη. Υστερα από διαβουλεύσεις της ΕΟΑ με τους επικεφαλής του έργου Μεταξά και Κυριακό αποφασίστηκε αρχικά η κάλυψη με πεντελικό μάρμαρο μόνο των τεσσάρων πρώτων σειρών των κερκίδων και όλων των υπολοίπων με πορόλιθο. Ομως και αυτή η προοπτική απορρίφθηκε ως αντιαισθητική και τελικά προκρίθηκε η λύση να κατασκευασθούν οι υπόλοιπες εξέδρες προσωρινά από ξύλινες σανίδες και οι εργασίες να συνεχιστούν μετά τους Αγώνες.