Πριν (και μετά) την κάλπη

Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα σχολείο, κάπου στην Ελλάδα, που έχει προβλήματα. Ποιος είναι αρμόδιος; Από ποιον ζητάμε τον λόγο; Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα και τα διδακτικά βιβλία τα αποφασίζει, φυσικά, το υπουργείο Παιδείας. Η πλήρωση των θέσεων του προσωπικού είναι επίσης αρμοδιότητα του υπουργείου Παιδείας. Η συντήρηση του κτιρίου, όμως, είναι αρμοδιότητα του δήμου. Οι πόροι για τα βασικές λειτουργικές δαπάνες του σχολείου αποφασίζονται από το υπουργείο Εσωτερικών. Και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές τους αγοράζουν  οι «Κτιριακές Υποδομές ΑΕ».

Παραδείγματα συναρμοδιοτήτων που χάνονται στις στοές του μυθικού λαβύρινθου υπάρχουν πολλά: Η οδός Μαρασλή, φερ’ ειπείν, που κατεβάζει νερά στη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας είναι της αρμοδιότητας του δήμου, η Βασιλίσσης Σοφίας όμως, με τα φρεάτιά της, όπου παραλίγο να πνιγεί παρασυρμένη από τα νερά μια γυναίκα, είναι στην αρμοδιότητα της περιφέρειας. Η πολυσυζητημένη Πανεπιστημίου είναι του δήμου, η Σταδίου της περιφέρειας. Για τον καθαρισμό των εντός σχεδίου οικοπέδων αρμοδιότητα έχει ο δήμος, αλλά για να τα καθαρίσει, αν αδιαφορεί ή αγνοείται ο ιδιοκτήτης, χρειάζεται εισαγγελική παραγγελία. Για τα εκτός σχεδίου οικόπεδα πάλι δεν έχει αρμοδιότητα. Ούτε για τα περιαστικά δάση. Οσο για τα περιαστικά άλση και πάρκα, για άλλα έχει αρμοδιότητα, για άλλα όχι. Και ούτω καθ’ εξής.

Αν προέταξα το παράδειγμα των συναρμοδιοτήτων για τη λειτουργία των σχολείων, είναι επειδή μνημονεύεται ρητά στην έκθεση Πισσαρίδη, εκείνο το παινεμένο σχέδιο ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας. Την οποία έκθεση θα είχαμε όλοι ξεχάσει, αν δεν την επανέφερε στην μνήμη μας ο Πρωθυπουργός αναγγέλλοντας τις προάλλες, σε τηλεοπτική συνέντευξη, μια ανάλογη επιτροπή για να μελετήσει την προσαρμογή στην κλιματική κρίση.

Τι είχε προτείνει η επιτροπή Πισσαρίδη; Εξορθολογισμό. Ολες οι αρμοδιότητες για τα σχολεία, για παράδειγμα, είτε να είναι συγκεντρωμένες στο υπουργείο είτε να ανατεθούν, συμπεριλαμβανομένης της πρόσληψης προσωπικού, στον δήμο. Η πρώτη λύση θα ερχόταν σε ευθεία αντίθεση προς την ευρωπαϊκή συνθήκη της Λισαβόνας, που καθιερώνει σε όλη την κλίμακα την αρχή της επικουρικότητας (δηλαδή: οι αποφάσεις να λαμβάνονται στο εγγύτερο προς τον πολίτη επίπεδο, το τοπικό, και σε περιφερειακό, εθνικό ή ευρωπαϊκό επίπεδο να μεταφέρεται μόνον ό,τι είναι αδύνατον να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά στο τοπικό). Η δεύτερη, όμως, λύση θα απαιτούσε μια πραγματική και μεγάλη μεταρρύθμιση. Μια ολοκληρωμένη αποκέντρωση αρμοδιοτήτων και πόρων. Οπου οι δήμοι καθίστανται όχι μόνον αρμόδιοι αλλά και ικανοί να φέρουν σε πέρας την λειτουργία των σχολείων, τον χωροταξικό σχεδιασμό ή την πολιτική προστασία. Και όπου δήμοι και περιφέρειες «έχουν ένα καθεστώς γνήσιας δημοσιονομικής αυτοτέλειας, ώστε να έχουν δικούς τους πόρους και να μην εξαρτώνται από τον κρατικό προϋπολογισμό» – όπως έλεγε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ως αρχηγός της αντιπολίτευσης το 2017. Η πιο απλή ιδέα, είναι η μεταφορά στους δήμους των εσόδων από τον φόρο επί της ακίνητης περιουσίας. Και η κεντρική διοίκηση τι απομένει να κάνει, σ’ ένα τέτοιο σύστημα; Κατά την έκθεση Πισσαρίδη, «να ασκεί γενική εποπτεία ως προς τη διαχείριση των πόρων και να αναδιανέμει πόρους από τους πλουσιότερους προς τους φτωχότερους δήμους και περιφέρειες».

Είμαστε πολύ μακριά από εκεί. Εχουμε δήμους απολύτως εξαρτημένους οικονομικά από την κεντρική διοίκηση, χωρίς επαρκείς αυτοτελείς πόρους και μπλεγμένους στο κουβάρι των συναρμοδιοτήτων. Δήμους που, όπως κατέγραψε μια έρευνα του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και του ΚΕΦΙΜ, δεν είναι καν σε θέση να εκτελέσουν τον προϋπολογισμό τους και προπάντων το πιο σημαντικό κομμάτι του, τις επενδύσεις. Τι φταίει; Μια νοοτροπία, προπάντων.  Που επιβιώνει των αποκεντρωτικών πρωτοβουλιών. Και που τη συνοψίζει ίσως καλύτερα ο Πρωθυπουργός, όταν επιμένει πως ο ρόλος των περιφερειαρχών πρέπει να είναι «υποστηρικτικός στις κεντρικές πολιτικές της κυβέρνησης». Πως επειδή «έχουν να διαχειριστούν πάνω από 8 δισ. από το νέο ΕΣΠΑ… (πρέπει να) έχουμε ανθρώπους με τους οποίους μπορούμε να συνεννοηθούμε». Ο κομματισμός ως αντίδοτο της δομικής αδυναμίας συντονισμού; Οι 13 μικροί υφυπουργοί, αντί των 13 μικρών πρωθυπουργών, όπως είχε κάποτε οριστεί ο ρόλος τους;

Η αλήθεια είναι πως τόσα χρόνια αυτή η περί αυτοδιοίκησης συζήτηση δεν έβρισκε θέση στην ατζέντα των αυτοδιοικητικών εκλογών. Το διακύβευμα των δημοτικών και, πιο πρόσφατα, ακόμη περισσότερο των περιφερειακών εκλογών, ήταν άμεσα πολιτικό. Το θέμα ήταν προπάντων η επιβεβαίωση ή η ανατροπή των πολιτικών συσχετισμών. Και υπήρξαν πράγματι φορές που οι αυτοδιοικητικές εκλογές άλλαξαν το πολιτικό τοπίο: Το 1978, για παράδειγμα, όταν, ένα χρόνο μετά τη δεύτερη νίκη της ΝΔ, το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τους τρεις μεγάλους δήμους, ως προανάκρουσμα της σαρωτικής του νίκης τρία χρόνια αργότερα. Ή το 1986, όταν η αυτόματη, αταβιστική συσπείρωση των «αντιδεξιών δυνάμεων» στον δεύτερο γύρο έσπασε για πρώτη φορά και η ΝΔ κέρδισε τους τρεις μεγάλους δήμους εν μέσω παντοκρατορίας ΠΑΣΟΚ, προαναγγέλλοντας το 1989. Ή, παλιότερα, μα πολύ χαρακτηριστικά, το 1954, όταν δύο χρόνια μετά τον θρίαμβο του Συναγερμού η αντισυναγερμική αντιπολίτευση, όπου για πρώτη φορά συναντήθηκαν Κέντρο και Αριστερά, κέρδισε Αθήνα, Πειραιά και τους πέντε από τους άλλους οκτώ μεγάλους δήμους.

Αλλά δεν βρισκόμαστε εκεί. Η πολιτική εποχή της Μεγάλης Ασυμμετρίας αφαιρεί κάθε μεγάλο πολιτικό διακύβευμα από τις αυριανές κάλπες. Θα μετράμε αύριο βράδυ πού και ποιοι θα πάνε σε δεύτερο γύρο, πόση ζημιά έκαναν στη ΝΔ τα αντάρτικα ψηφοδέλτια, πόσο κοντά ή μακριά είναι στον στόχο του 13 στα 13 κι αν οι υποψήφιοι που στηρίζει το ΠΑΣΟΚ προσπέρασαν εκείνους του ΣΥΡΙΖΑ ώστε να δημιουργούν ελπίδες ενός γενικού «sorpasso». Μικρά πράγματα. Θα ήταν ευκαιρία, λοιπόν, για μια φορά, η αυτοδιοικητική θεματολογία να βρει μια θέση στην εκλογική ατζέντα. Πριν ή έστω μετά την κάλπη.