Ο θρίαμβος της λογικής των μέσων κοινωνικής δικτύωσης

Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν πραγματοποιηθεί σημαντικές αλλαγές που επηρεάζουν έντονα το πεδίο της πολιτικής επικοινωνίας, όπως η άνοδος της επικοινωνίας μέσω του Διαδικτύου, η αύξηση της λαϊκιστικής ρητορικής, ο κατακερματισμός του τοπίου των μέσων ενημέρωσης και η άνοδος της πολιτικής της «μετα-αλήθειας» όπου ανθούν οι παραποιημένες ή ψευδείς ειδήσεις.

Ποιες θα είναι οι πολιτικές συνέπειες των αλλαγών στο επικοινωνιακό πεδίο και ιδίως στον χώρο της πολιτικής επικοινωνίας; Γεγονός είναι ότι ο αιώνας του αυτοκινήτου, του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης παραχωρεί τη θέση του στον αιώνα του Διαδικτύου, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της τεχνητής νοημοσύνης. Πλατφόρμες όπως το Facebook, το Τwitter, το Instagram ή πρόσφατα το TikTok έχουν μεταβάλει τους τρόπους με τους οποίους οι πολιτικοί και τα κόμματα αλληλεπιδρούν με το εκλογικό σώμα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι καταναλώνουν πολιτικές πληροφορίες.

Η επιρροή των Μέσων στην πολιτική έχει λάβει διάφορες μορφές. Η πιο σημαντική είναι η απόσπαση της προσοχής από τις κομματικές πηγές πληροφόρησης στη μια κατ’ επίφασιν αντικειμενική πληροφόρηση που παρέχεται από τα μέσα ενημέρωσης, η οποία παράλληλα ενέχει και μια ψυχαγωγική διάσταση. Αυτή η συνθήκη αναπαράγεται πλέον διά μέσου των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ).

Από την άλλη πλευρά, τα κόμματα και οι πολιτικοί πρέπει διαρκώς να αντιδρούν σε κάθε μεταβολή της ροής των πληροφοριών, η οποία επηρεάζεται από τη χρήση των νέων τεχνολογιών. Ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Τζον Κένεντι είχε χαρακτηριστικά πει: «Κάθε φορά που εφαρμόζεται μια νέα τεχνολογία, εμείς οι πολιτικοί οφείλουμε να βρούμε τρόπους για να την αντιμετωπίσουμε». Μπορεί η τηλεόραση να επηρέασε έντονα τον τρόπο επικοινωνίας των πολιτών με τους ηγέτες τους, αλλά το ίδιο κάνουν τα ΜΚΔ. Αλλωστε, το κάθε νέο κυρίαρχο μέσο μιμείται και υποκαθιστά ή συμπληρώνει το προηγούμενο. Από την άλλη πλευρά, η θεματική ανάπτυξη των ΜΚΔ μείωσε σε σημαντικό βαθμό τον έλεγχο των κομμάτων στη δημόσια επικοινωνία, με αποτέλεσμα τα πολιτικά κόμματα να καθίστανται ακόμη περισσότερο προσωπομετρικά παρά ιδεολογικά. Το είδαμε στις πρόσφατες εθνικές εκλογές, όπου στην ουσία σημείο αναφοράς ήταν ο ηγέτης, το είδαμε στις εκλογές του ΣΥΡΙΖΑ, όπου στην πράξη παρακάμφθηκε όλο το κομματικό σύστημα.

Γεγονός είναι ότι η αίσθηση της «εξ αποστάσεως οικειότητας» που προσφέρουν αρχικά η τηλεόραση και πλέον τα ΜΚΔ ενθαρρύνει τους πολιτικούς να τα χρησιμοποιήσουν ακόμα πιο έντονα. Σε γενικές γραμμές, στην εποχή της εικόνας, οι πολιτικοί γνωρίζουν ότι πρέπει να έχουν μια ελκυστική παρουσία, να μην προκαλούν ανία, να δείχνουν οικεία, φιλικά πρόσωπα της διπλανής πόρτας και να χρησιμοποιούν «ατάκες» ή φράσεις που να μπορούν να αποτυπωθούν στη μνήμη ή να συζητηθούν την επόμενη μέρα.

Ο θρίαμβος της λογικής των Μέσων, παλαιών και νέων, σε βάρος της λογικής των πολιτικών βρίσκει την έκφρασή του στο υψηλό ενδιαφέρον της κοινής γνώμης για τις προσωπικότητες και τις εκλογές που οργανώνονται ως «αγώνας δρόμου» κι όχι ως ευκαιρία πληροφόρησης και ανταλλαγής απόψεων για διάφορα ζητήματα. Στις μέρες μας, άλλωστε, ελάχιστοι αμφιβάλλουν ότι οι προεκλογικές εκστρατείες έχουν μετατραπεί σε γεγονότα διαχειριζόμενα με επιδέξιο και επαγγελματικό τρόπο και ότι όλο και περισσότερο μοιάζουν με διαφήμιση, δημόσιες σχέσεις και μάρκετινγκ παρά με την παραδοσιακή πολιτική διαδικασία.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής του Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.