Η «αδιαμεσολάβητη» επικοινωνία και οι παγίδες της

Η πολιτική είναι ένα παιχνίδι συναισθημάτων. Εξού και τα Μέσα που έχουν κυρίως συγκινησιακή επίδραση στην κοινή γνώμη είναι τα προτιμώμενα πεδία μάχης για τους πολιτικούς. Οι περισσότεροι επαγγελματίες του πολιτικού μάρκετινγκ έχουν καταλήξει στη διαπίστωση εμπειρικά, ενώ αναζητούν το βήμα απ΄ το οποίο οι πελάτες τους θα ακουστούν σε μια εποχή που ο κόσμος διαρκώς κινείται και καταναλώνει μιντιακό περιεχόμενο ταυτόχρονα. Η θεωρία της πολιτικής επικοινωνίας στην άλλη όχθη του Ατλαντικού, εκεί όπου πρωτοεμφανίστηκε και αναπτύχθηκε ο συγκεκριμένος κλάδος, έχει ενσωματώσει την παραπάνω παρατήρηση. Η πράξη της, στο εγχώριο πλαίσιο, συνοψίζεται στις οπτικοακουστικές παραγωγές του νέου συριζαίου αρχηγού. Ομως, αυτός δεν είναι ο μοναδικός που ποντάρει στα οφέλη της «αδιαμεσολάβητης» επικοινωνίας. Η τάση αρχίζει να γίνεται συνήθεια κι οι ειδικοί προειδοποιούν ήδη για τις παγίδες που κρύβει.

Πολύ πριν ο Στέφανος Κασσελάκης μπει στα ραντάρ των πολιτών, στην προεκλογική περίοδο Μαΐου και Ιουνίου ο Κυριάκος Μητσοτάκης καθιέρωσε το TikTok ως εργαλείο της καμπάνιας του. Ετσι, με τη βοήθεια ανθρώπων που γνωρίζουν τις απαιτήσεις των νέων Μέσων κατόρθωσε να εκπέμψει το μήνυμα της ΝΔ σε μη προνομιακά για το κόμμα ακροατήρια – όπως οι νέοι – και να εμφανιστεί προσιτός στους ψηφοφόρους.

Κι όχι μόνο. Χάρη στην πρωθυπουργική χρήση της πλατφόρμας της Gen Z – ή εξαιτίας της -, τα βίντεο διάρκειας μερικών δευτερολέπτων, με καλό ή κακό χιούμορ, έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι του πατροπαράδοτου κυνηγιού του σταυρού. Ο Αλέξης Τσίπρας, ας πούμε, επίσης υπέκυψε στη γοητεία τους – αν και οι ειδικοί των σόσιαλ μίντια είχαν να λένε πως τα δικά του δεν ήταν επιτηδευμένα ανεπιτήδευτα αλλά μάλλον πρόχειρα.

Το παρκούρ του Κασσελάκη

Ο Κασσελάκης, βέβαια, πήγε τη χρήση του βίντεο σε νέα πίστα – σε μια όπου ακόμη και η υπερβολικά προσεκτική με τη διαχείριση της εικόνας της Εφη Αχτσιόγλου αναγκάστηκε να γυρίσει μεταξύ πρώτου και δεύτερου γύρου της εσωκομματικής αναμέτρησης ένα πιο «προσωπικό», ώστε να παρουσιάσει μια αθέατη πλευρά της. Μόλις δύο εβδομάδες μετά την εκλογή του φαίνεται σαν να δημιουργεί ένα δικό του στυλ πολιτικής αντιπαράθεσης. Οι φανατικοί καταναλωτές πολιτικών ειδήσεων, για παράδειγμα, παρατηρούν πως η αξιωματική αντιπολίτευση είναι πλέον εξαιρετικά φειδωλή στις ανακοινώσεις της. Αντί να απαντάει το γραφείο Τύπου της Κουμουνδούρου στην κυβέρνηση, ο αρχηγός του ΣΥΡΙΖΑ την αντιπολιτεύεται με βιντεάκια. Γυρίζει τουλάχιστον ένα την ημέρα. Σχεδόν καθημερινά. Αλλοτε πρωταγωνιστεί μόνος, άλλοτε εμφανίζονται κι απλοί πολίτες που συναντάει – σαν την πλημμυροπαθή της Νέας Ιωνίας Βόλου, η οποία αποδείχθηκε θεία του συριζαίου βουλευτή Μαγνησίας, ή τον ηλικιωμένο στον Παλαμά Καρδίτσας, τον οποίο έδειξε να θυμάται ρωτώντας τον «εσύ δεν ήσουν που έτρωγες ντομάτα;».

Μάλιστα, διαφημίζει την επικοινωνιακή του πρακτική σαν τον τρόπο με τον οποίο θα πολιτεύεται το κόμμα του. «Από εδώ και πέρα, ο ΣΥΡΙΖΑ θα αρχίζει από την κοινωνία. Θα έχουμε το δικό μας μεγάφωνο, και θα είστε εσείς», γράφει στις λεζάντες του υλικού που ανεβάζει. Αυτού του είδους η επικοινωνία λανσάρεται ως η πολυπόθητη για τον ΣΥΡΙΖΑ γείωση με την κοινωνία. Κυβέρνηση και κυβερνών κόμμα, όμως, απαντούν χαρακτηρίζοντας την κριτική του «σόου» και κατηγορώντας τον πως αντιμετωπίζει τους πολίτες σαν «ντεκόρ για φωτογραφίσεις».

Το overdose πολιτικής επικοινωνίας δεν προσφέρει μόνο στους αντιπάλους, εντός κι εκτός κόμματος, την ιδανική ευκαιρία να μεμφθούν τον συγκεκριμένο θιασώτη της ως «κενό» πολιτικής ουσίας και προτάσεων. Ενδέχεται να απειλήσει και τον σχεδιασμό τον οποίο υποτίθεται ότι υπηρετεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως το παρκούρ στα κάγκελα του σχολείου ΑμεΑ, οι αντιδράσεις της σοσιαλμιντιακής δημόσιας σφαίρας υπογράμμισαν τους κινδύνους που ελλοχεύουν στην υπερέκθεση ενός πολιτικού. Μια λάθος, αυθόρμητη ή μη υπολογισμένη προσεκτικά από το επικοινωνιακό επιτελείο κίνηση μπορεί να φέρει τα αντίθετα από τα προσδοκώμενα αποτελέσματα, δηλαδή. Να δώσει στους θεατές ένα πλάνο στο οποίο κυριαρχεί η απουσία ενσυναίσθησης.

Το κράνος του Βουλγαράκη

Ή η έλλειψη σεβασμού στους κανόνες που ισχύουν για όλους τους υπόλοιπους. Ο Γιώργος Βουλγαράκης ίσως το αντιλαμβάνεται καλύτερα, μια και με ένα μόνο βίντεο – στο οποίο κυκλοφορεί με μηχανάκι χωρίς κράνος στο κέντρο της Αθήνας – πέτυχε να συγκεντρώσει πληθώρα αρνητικών σχολίων για την απόπειρά του να αστειευτεί με μια επικίνδυνη παράβαση του ΚΟΚ.

Η δίαιτα του Τζιτζικώστα

Υπάρχει φυσικά κι η πιθανότητα το χιουμοριστικό υλικό να μην αποδειχθεί τόσο πνευματώδες όσο θα ήθελαν οι δημιουργοί του. Το βίντεο του Απόστολου Τζιτζικώστα για τη δίαιτα των εκλογών – η οποία περιλαμβάνει πιτόγυρα, καλαμάκια, ελίτσες και γλυκά – αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η υιοθέτηση επικοινωνιακών μοντέλων που έχουν δουλέψει για μερικούς δεν εγγυάται παρόμοιο buzz για όλους. Εκεί που κάποιοι βλέπουν αυτοσαρκασμό, άλλοι διακρίνουν καρικατουροποίηση.

Σύμφωνα με έναν ακαδημαϊκό της επικοινωνίας, το πρόβλημα δεν είναι οι ίδιες οι μέθοδοι της πολιτικής επικοινωνίας. Είναι οι πολιτικοί χρήστες τους. Το εργαλείο δεν φταίει ποτέ για το πώς χρησιμοποιείται. Ενας επαγγελματίας του είδους, από την άλλη, πιστεύει πως η έμφαση που δίνουν πια οι πολιτικοί στα βίντεο «πριονίζει το κλαδί στο οποίο οι ίδιοι κάθονται. Σε ένα βίντεο όλα εμφανίζονται εύκολα, ενώ στην πραγματικότητα οποιαδήποτε απόφαση ή πρωτοβουλία απαιτεί χρόνο προκειμένου να υλοποιηθεί και να φέρει απτά αποτελέσματα».

Στην ανάλυσή του υπάρχει ένας επιπλέον κίνδυνος. «Ειδικά εκείνοι που καταφεύγουν στην καταγγελία, μια και μέσω αυτής ταυτίζονται με το συναίσθημα που επικρατεί στον κόσμο, τελικά εκπαιδεύουν την κοινωνία στη μηδενική ανοχή και λογική, στην επιδερμική αξιολόγηση των πραγμάτων». Με άλλα λόγια, η κάμερα απελευθερώνει τους πολίτες απ’ το φορτίο της μνήμης αλλά φορτώνει τους πολιτικούς με υψηλές προσδοκίες, στις οποίες εκ των πραγμάτων δυσκολεύονται να ανταποκριθούν με την ταχύτητα που υπόσχονται.