Γυναίκες στον Ιψεν (Β’)

Ο καλός ποιητής Κώστας Ουράνης μάς άφησε μεταθανατίως μια πράγματι συγκλονιστική πνευματική διαθήκη με το ημερολόγιό του. Εκεί, ανάμεσα σε άλλα έξοχα κείμενα για την πνευματική και ηθική ζωή, κατέγραψε και την άποψή του για την ανθρώπινη κατάσταση, κοιταγμένη από την πλευρά των φύλων: «Στον Νότο οι άντρες είναι και λίγο γυναίκες, στον Βορρά οι γυναίκες είναι και λίγο άντρες».

Την περασμένη εβδομάδα ξεκίνησα μια διείσδυση στην ανθρωπότητα του Ερρίκου Ιψεν. Και καταπιάστηκα εν πρώτοις με το έξοχο πορτρέτο της Κυρίας Αλβινγκ στους «Βρικόλακες». Σήμερα θα αναφερθώ σε άλλες γυναικείες παρουσίες στον ιψενικό μικρόκοσμο που έχει πλέον καταξιωθεί ως ένας μικρόκοσμος με διεθνή ιθαγένεια. Πώς αλλιώς μπορεί κανείς να εξηγήσει τη δοκιμασία ενός βορειοευρωπαίου μεγιστάνα στην ελληνική θεατρική ιστορία ενός και πλέον αιώνα συνεχούς παρουσίας; Σε περασμένα άρθρα μου σε αυτή τη θέση έχω αναφερθεί στην ιψενική δραματουργία. Στο κείμενο της προηγούμενης εβδομάδας σε αυτήν εδώ τη στήλη έστρεψα την προσοχή μου στους γυναικείους χαρακτήρες του μεγάλου Νορβηγού.

Σημείωσα ήδη στο προηγούμενο κείμενο τους κοινωνιολογικούς, ταξικούς, πολιτισμικούς λόγους που οδήγησαν τον Ιψεν στη δραματουργική ανάλυση της γυναικείας παρουσίας μέσα στις σύγχρονες πολιτικές και ιδεολογικές συνιστώσες της κοινωνίας, εν πρώτοις του Βορρά της Ευρώπης. Και δικαιώνεται κάθε φορά η έξοχη διαπίστωση του Ουράνη.

Στα ιψενικά έργα η γυναίκα δρα ενεργά στην καθημερινή ζωή της κοινωνίας μέσα στην οποία ζει και αφήνει έντονα τα ίχνη αυτής της δράσης. Πάντως, δεν είναι ούτε θύμα ούτε αγία περσόνα, όπως συμβαίνει στην καθ΄ ημάς Ανατολή. Διότι, κακά τα ψέματα, μόνο την μπούρκα πέταξε η γυναίκα των Βαλκανίων, όταν έφυγε από την τουρκική πολιτισμική τανάλια.

Η γυναίκα του ευρωπαϊκού Βορρά παλεύει και εν τέλει κατορθώνει να αφαιρέσει τα δεσμά της υποταγής στα προτάγματα της ανδρικής ηθικής. Αυτή την πάλη καταγράφει βαθμίδα βαθμίδα στα έργα του ο Ιψεν. Στο «Σπίτι της κούκλας» – «Νόρα» (1879) ο Ιψεν φαίνεται να ανατέμνει τα προβλήματα του αστικού γάμου και τις ηθικές παραμέτρους μέσα στις οποίες εγγράφεται η συζυγική συμβίωση στη συνθήκη του θρησκευτικού προτεσταντισμού. Και είναι, όχι μόνο θεατρολογικά, αλλά και θεμελιωδώς ιδεολογικά τα μηνύματα που στέλνει στον καιρό της η Νόρα. Και μόνο ο τίτλος του έργου, «Το σπίτι της κούκλας», δηλώνει πως το σπίτι, ο οίκος, είναι το ιερό άσυλο, το σύμβολο του αστικού γάμου. Μέσα σ΄ αυτόν τον οίκο η Νόρα – σύζυγος είναι ένα άθυρμα ή μια κούκλα, ένα ωραίο ενεργούμενο. Είναι το πολύτιμο αντικείμενο που παραχωρήθηκε από τον πατέρα στον σύζυγο. Ο ρόλος της Νόρα έχει δώσει την ευκαιρία σε έξοχες ελληνίδες πρωταγωνίστριες (π.χ. τη Μανωλίδου) να κατεβούν πολύ βαθιά στον ψυχισμό της και να κάνουν την πορεία από την κούνια ως το νυφικό κρεβάτι, περνώντας μέσα από συμπληγάδες προκαταλήψεων, ηθικισμών, στρεβλής παιδείας. Σκεφτείτε ότι στη χώρα μας, μέχρι πρότινος (σπάνια βέβαια πλέον τώρα), υπήρχαν Γυμνάσια Αρρένων και Θηλέων!

Η τελική σκηνή του αριστουργήματος του Ιψεν, όπου η Νόρα εγκαταλείπει το σπίτι, τόπο υποταγής, ασφάλειας, στοργής και χαράς, τόπο όπου αναπαράγεται η οικογενειακή ηθική ως δεσμός αμοιβαίας ανοχής και θεσμός που διαμορφώνει προσωπικότητες με έντονη τη συνείδηση του καθήκοντος, όπως έγραφα στο προηγούμενο σημείωμά μου, είναι, πέρα από την έξοχη δραματουργική τέχνη, και μια θεμελιώδης επανάσταση ενάντια στα ιερά και τα όσια της μακρόβιας αστικής ηθικής.

Οπως έγραφα πρόσφατα εδώ, στην ιδεολογική περιουσία των ηρώων του Ιψεν το να είσαι ο εαυτός σου σημαίνει να νικήσεις μέσα σου την αντανάκλαση του κόσμου, να ανατρέψεις την ισχύουσα ιδεολογία, ό,τι ο Μαρξ ονόμαζε ψευδή συνείδηση. Στο «Ρόσμερσχολμ» η επώδυνη πορεία της Ρεβέκκας Βεστ και του Ρόσμερ προς τη μοιραία, αδιέξοδη συνάντησή τους, εκτός των ορίων της πραγματικότητας, συναντάται με την ιδιοφυή ανάλυση των πλεγμάτων που καθιστούν την κοινωνία βρόχο της πνευματικής απελευθέρωσης και του εξευγενισμού των ανθρώπων. Ο πολιτικός αμοραλισμός, ανεξαρτήτως σκοπών, και οι ηθικές παρωπίδες καθορίζουν τη συνείδηση.

Στην «Αγριόπαπια» υπάρχουν τρεις έξοχες γυναικείες οντότητες. Η Γκίνα είναι πλασμένη από τον Ιψεν με γνήσια υλικά ενός μαγικού φανταστικού ρεαλισμού. Είναι ο αγώνας και οι αγωνίες μιας καθημερινής γυναίκας που προσπαθεί να επιβιώσει μέσα σε μια ιδεολογικά φορτισμένη άλω. Η Γέρμπι και η Εντβιγκ είναι χαρακτήρες με καίρια και ουσιαστική παρουσία.

Ενας από τους σπουδαιότερους ρόλους στην παγκόσμια δραματουργία είναι αυτός της Εντα Γκάμπλερ. Εχει διατυπωθεί συχνά από την κριτική πως «η Εντα Γκάμπλερ δεν πιάνεται σκηνικά, πάντα κάτι διαφεύγει». Μια έξοχη Εντα Γκάμπλερ έπλασε η εξαίσια Τζένη Καρέζη. Εγραφα τότε στην κριτική μου για την ερμηνεία της που ανακάλυψε πολλές πτυχές του χαρακτήρα που έλειπαν από παλιότερες ερμηνευτικές προσεγγίσεις: «Η κυρία Καρέζη είναι θεατρίνα από την κορυφή ως τα νύχια και την Εντα Γκάμπλερ την άρπαξε από τα μαλλιά. Αγνόησε τη φιλολογία γύρω από τον ρόλο, δεν φοβήθηκε τον μύθο της, δεν πολυσκοτίστηκε για την ιδεολογία της. Μια θεατρίνα κατάλαβε με τα μυχιότατα της ψυχής της πώς πρέπει να παιχθεί μια θεατρίνα. Γιατί αυτό το νέο πρόσθεσε στην παράδοση του ρόλου η Καρέζη, ναι, πρόσθεσε! Είδε την Εντα Γκάμπλερ ως θεατρίνα, σαν πεισματάρα, ασυνείδητη, κακομαθημένη, ανάγωγη, θρασεία, κουτούτσικη, κομψευόμενη, ακκιζόμενη, αλαζονευόμενη, κατοπτριζόμενη σταρ. Η Εντα Γκάμπλερ της Καρέζη παίζει συνεχώς θέατρο και κοιτάζει τον εαυτό της που παίζει θέατρο. Αυτή τη νέα διάσταση στον ρόλο κανείς ως τώρα δεν την είχε υποπτευθεί. Σ΄ αυτό το παιχνίδι βγαίνει και η πλήξη του ρόλου, και η κωμική του διάσταση, και η πίκρα του, και το επίπεδο ενός τραγικού γκροτέσκο. Σοβαροί μελετητές έχουν ισχυριστεί πως η “Εντα Γκάμπλερ” είναι κωμωδία. Η Καρέζη δοκίμασε έναν εμπειρικό συνδυασμό: έδωσε μια γελοία γυναικούλα, κωμική, που προσπαθεί να παραστήσει την ηγερία. Ενα κακομαθημένο πλάσμα, νευρωσιακό, χωρίς άξονα ζωής και σκοπό, που καμώνεται το σοβαρό και το σπουδαίο. Η αυτοκτονία της στο τέλος ήταν το τελευταίο της κάμωμα. Η τελευταία απόπειρά της να συγκινήσει το ακροατήριο, να γίνει αξιοπαρατήρητη από τους θεατές. Αυτή τη διάσταση στον ρόλο της βάθαινε και μια άλλη συμπεριφορά που υπογράμμισε έντονα η Καρέζη, ενώ συνήθως υποβαθμίζεται. Η απειλούμενη μητρότητα της Εντα Γκάμπλερ. Αυτό το ανέραστο, το ανικανοποίητο, νευρόσπαστο πανικοβάλλεται μπροστά στο ενδεχόμενο μιας τόσο τρομερής, για τις πλάτες της, ευθύνης. Η Καρέζη ως Εντα Γκάμπλερ έστησε το σκοινί ανάμεσα στην ανευθυνότητα και την ευθύνη και το περπάτησε με βήματα ενός αβέβαιου κλόουν. Και ποιος είπε πως η Εντα Γκάμπλερ δεν είναι κλόουν; Είναι κλόουν, όσο κλόουν είναι ο Οιδίποδας και ο Ληρ. Και όλοι οι αλαζόνες που καμώνονται τους αθώους και όλοι οι θλιμμένοι που καμώνονται τους ευτυχείς»!

Στο αριστούργημα του Ιψεν «Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν» υπάρχουν δύο γυναικείοι ρόλοι από εκείνους που κάθε σοβαρή ηθοποιός επιθυμούσε να ερμηνεύσει. Η Γκούνχιλντ και η Ελα, δύο αδελφές με τελείως διαφορετική η καθεμιά ιδεολογική, ψυχολογική, κοινωνική προσωπικότητα παλεύουν, έχοντας ως θύμα και συνάμα θύτη τον Γιάννη Γαβριήλ. Το 1976 στο Εθνικό Θέατρο τον «Μπόρκμαν» σκηνοθετεί ο Αλέξης Μινωτής, κρατώντας και τον βασικό ρόλο, έχοντας κοντά του τη Βάσω Μανωλίδου (Ελα), την Ελένη Χατζηαργύρη (Γκούνχιλντ), τον Λυκούργο Καλλέργη, τη Μιράντα Ζαφειροπούλου, τον Αλέξανδρο Αντωνόπουλο. «Ο Μινωτής έδωσε με τον “Μπόρκμαν” μια υποδειγματική παράσταση», έγραφα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ». «Και ο ίδιος στο απόγειο της εξπρεσιονιστικής του ματιέρας. Δεν ξέρω πώς είχε δώσει τον Μπόρκμαν ο μεγάλος Βεάκης, φοβάμαι όμως πως δεν είχε αυτόν τον βαθύ αυτοσαρκασμό, αυτή τη διαλυτική ειρωνεία, με τα οποία τον φόρτισε ο Μινωτής. Ενα υποκριτικό επίτευγμα, μέγα μάθημα μέτρου, κίνησης, ρυθμού και εσωτερικού φωτισμού. Ο κ. Μινωτής στο απόγειο της ωριμότητάς του διδάσκει το μέγα προσόν της μεγάλης υποκριτικής, τη λιτότητα των μέσων. Κοντά του η κυρία Μανωλίδου με άνεση και βαθιά θέρμη και η κυρία Χατζηαργύρη, περισσότερο από το αρμόζον αυστηρή».

Το 1971 ανέβηκε στην αθηναϊκή σκηνή, στο Θέατρο Βεργή, ένα έργο που σπάνια παίζεται, θα έλεγα νεανικό, προάγγελο της ώριμης γραφής του, «Τα παλικάρια του Χέλγκελαντ». Τον κύριο γυναικείο ρόλο επωμίστηκε η αείμνηστη Ελσα Βεργή, «πιστή στον συγγραφέα από ένστικτο», όπως σημείωνα στην τότε κριτική μου. «Το παίξιμό της ήταν ρομαντικό, φλογερό, με επίφαση. Στη σκληρότητα της Γέρντις η κυρία Βεργή έδωσε κομψότητα και στον άγριο πόθο καλλιέπεια». Στις ηρωίδες του Ιψεν να μην ξεχάσουμε να αναφέρουμε, μεταξύ άλλων λιγότερο επιβλητικών, όπως η σύζυγος του γιατρού Στόκμαν στον «Εχθρό του λαού», και την εύθραυστη, υποταγμένη στον φόβο και στις ανασφάλειές της Ελίντα στην «Κυρά της θάλασσας».

Τελειώνοντας την αναφορά μου στις γυναικείες παρουσίες στο έργο του Ιψεν, επιλέγω να πω ότι άλλη μία φορά αποδεικνύεται η γνώμη πως μεγάλους γυναικείους ρόλους έγραφαν μόνο άντρες συγγραφείς!