«Είναι βασανιστικό να ζεις με τον φόβο ότι θ’ αποτύχεις»

Στο Ηρώδειο θα παρουσιάσετε, όπως λέτε, μέσα από τη συναυλία σας «Ταξίδι στον ήχο και τον χρόνο» τους σημαντικότερους σταθμούς της πορείας σας. Πότε άρχισε να διαμορφώνεται η μουσική σας γλώσσα;

Νομίζω το ένιωσα όταν έγραψα το «Γράμματα στον Μακρυγιάννη». Ακόμη και στον κύκλο Σεφέρη δεν απέφυγα κάποιες επιρροές λόγω νεότητας και λόγω του κλίματος της εποχής.

Εννοείτε ότι υποπέσατε σε μιμήσεις;

Θα έλεγα ότι αναπαρήγαγα τις επιρροές της εποχής.

Πρωταγωνιστές ήταν ο Θεοδωράκης και ο Χατζιδάκις. Στον «Κύκλο Σεφέρη» ποιον από τους δυο βρίσκουμε;

Το δημοτικό τραγούδι θα έλεγα πως εντοπίζουμε, και αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Επρεπε όμως – κοιτώντας τώρα από την απόσταση του χρόνου – να το αναπλάσω μέσα μου και να το δώσω, ως έκφραση, με ένα δικό μου, με πιο έντονη σφραγίδα. Στον δίσκο «Γράμματα στον Μακρυγιάννη» βρίσκω τον μελωδικό μου τρόπο να εκφράζομαι. Από εκεί και πέρα ήρθε αβίαστα διότι όλη αυτή η αγωνία και ο προβληματισμός – π.χ. να αποφύγω αυτό, να προσθέσω το άλλο κ.λπ. – είχαν μεταπλαστεί μέσα μου και έλαβα ικανοποίηση. Αργότερα έκανα τα «Λαϊκά προάστια» με τη Σωτηρία Μπέλλου και με αυτόν τον δίσκο μπαίνω στο λαϊκό τραγούδι αλλά με δικούς μου όρους. Οι επιρροές μου είναι εκείνες που θέλω εγώ: μελωδικά τεχνάσματα και προσανατολισμοί, με τον όμορφο, ευαίσθητο και κοινωνικό στίχο του Μιχάλη Μπουρμπούλη και με μια φωνή που επιλέξαμε μαζί, τη Σωτηρία Μπέλλου. Μέσα από την αντίθεση της μουσικής και του στίχου μπαίνει η ηλεκτρική και τραγική φωνή της και το απογειώνει. Εξέφρασε ιδανικά τα στοιχεία του δίσκου: τον πόνο, την εγκατάλειψη, την ερημιά, την περιθωριοποίηση. Βγήκε μ’ έναν επιθετικό τρόπο που σε κάνει ν’ ανατριχιάζεις.

Μελετήσατε δηλαδή όλες αυτές τις προεκτάσεις;

Καθόλου. Η διαίσθησή μας μας οδήγησε, δεν ήταν προμελετημένο. Ούτε βέβαια μανατζαρίστικο κόλπο. Την εποχή εκείνη άλλωστε στις εταιρείες υπήρχαν παραγωγοί όπως ο Γιώργος Μακράκης, ο Αχιλλέας Θεοφίλου, με τους οποίους κάναμε γόνιμες συζητήσεις. Θυμάμαι ότι ο πεφωτισμένος Πατσιφάς είχε αντίρρηση για την Μπέλλου. Δεν την ήθελε γιατί θεωρούσε ότι θα είναι αποτυχία. Το παλέψαμε και υποχώρησε. Ετσι βγήκε ο δίσκος. Ομως πρέπει να πω ότι παραδέχθηκε το λάθος του μέσω μιας επιστολής, την οποία έχω ακόμα. Μου έγραψε: «Ηλία, είχες δίκιο για το καλό όλων μας. Πέρασε από την εταιρεία να τα πούμε». Ο δίσκος κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 1980 και μεσολάβησε μια κακή συναυλία που έκανα στο γήπεδο του Πανιωνίου, όπου θα τον παρουσιάζαμε…

Γιατί ήταν κακή;

Διότι η Σωτηρία από το τρακ της δεν μπόρεσε να τραγουδήσει παρά μόνο το ρεφρέν από το «Μην κλαις». Ο κόσμος στο κατάμεστο τότε γήπεδο από ευγένεια δεν μας αποδοκίμασε. Τα κομμάτια αυτά τα παίξαμε ορχηστρικά. Θυμάμαι, όταν τελείωσε η συναυλία και τη ρώτησα τι της συνέβη, μου λέει «άσε, ρε Ανδριόπουλε. Μου έφερες βιολιά και με μπερδεύανε». Η αλήθεια είναι ότι ενώ το ζεϊμπέκικο το τραγουδούσε με ευκολία, όταν την έβαζες σε άλλους ρυθμούς δυσκολευόταν πολύ. Ηταν όμως πολύ συνεργάσιμη και υπάκουη χωρίς ιδιοτροπία. Οταν έβλεπε ότι δεν χαμογελούσα, με ρωτούσε με αγωνία «τι δεν σου άρεσε;». Υπήρχαν περιπτώσεις που ένα σημείο, στην ηχογράφηση, το έκανε πάνω από 20 φορές. Θέλω να πω ότι μέχρι τον Δεκέμβριο και ύστερα από αυτή τη συναυλία ο δίσκος δεν πουλούσε τίποτε. Ομως έπειτα από μια πολύ καλή κριτική στην εφημερίδα σας τότε – αν θυμάμαι καλά, ο Κώστας Ρεσβάνης την έγραψε – άρχισε να κινείται.

Τι σας οδήγησε στη μουσική; Τι ψάχνατε;

Ενιωθα ότι όλα γύρω μου κινούνται γύρω από τη μουσική και αναζητούσα τρόπους ν’ ακούσω όπου και αν βρισκόμουν. Μεγάλωνα, και αυτό γινόταν όλο και πιο βασανιστικό. Τελειώνοντας το Γυμνάσιο, ανέβηκα στην Αθήνα και άρχισα να εργάζομαι τα πρωινά στα γραφεία της ΒΡ. Γράφτηκα από την πρώτη χρονιά στο Ωδείο και άρχισα τις σπουδές. Μεγάλωσα σε αγροτικό περιβάλλον, στην Ηλεία, δεν είχα την ευκαιρία εκεί που ζούσα και το μόνο που μπορούσα ν’ ακούσω ήταν τα τραγούδια που έπαιζαν τα ραδιόφωνα τη δεκαετία του ’60. Επίσης, επειδή ήμασταν απέναντι από τη Ζάκυνθο, ακούγαμε τις καντάδες από τα Επτάνησα που μου άρεσαν πάρα πολύ. Ενας θείος μου που είχε έρθει στο χωριό από την Αμερική είχε φέρει έναν φωνόγραφο και δίσκους με άριες, ντουέτα, χορωδιακά, όλες τις συμφωνίες του Μπετόβεν, του Τσαϊκόφσκι. Αυτός έγινε ο παράδεισός μου. Ακουγα και εκπομπές στο Τρίτο Πρόγραμμα από τα 12 μου χρόνια. Μεγαλώνοντας άρχισα ν’ ακούω και άλλα είδη, αλλά και τον Χατζιδάκι όπου είδα ένα άλλο χρώμα. Μου αποκαλύφθηκε ένας άλλος κόσμος. Ετσι αποφάσισα να έρθω στην Αθήνα να σπουδάσω μουσική. Μέσα μου ήξερα γιατί.

Γιατί;

Ηθελα να γίνω συνθέτης, αλλά δεν το ομολογούσα γιατί δεν μ’ ενθάρρυνε και το περιβάλλον όπου μεγάλωσα. Οχι μόνο οι γονείς μου, αλλά και οι συγγενείς μου. Επικρατούσε μια συντηρητική αντίληψη η οποία υποστήριζε «δεν είναι σοβαρό αυτό που κάνεις». Ομως δεν το εγκατέλειψα. Το πρωί ήμουν στο γραφείο και το βράδυ σπούδαζα μουσική στο Ωδείο.

Σας τρόμαζε η προοπτική να αποτύχετε και να επιστρέψετε στο γραφείο σας;

Ο εφιάλτης μου ήταν να επιστρέψω στην εταιρεία όπου εργαζόμουν και να κάνω καριέρα υπαλλήλου. Αυτό με βασάνιζε. Κανείς δεν είναι σίγουρος, όταν ανοίγεται σε αυτή την περιπέτεια που ονομάζεται μουσική, ότι μπορεί να κάνει κάτι, να καταξιωθεί, όταν μάλιστα υπάρχουν όλα αυτά τα ταλέντα. Συχνά έλεγα «είναι δυνατό να κάνω κάτι;». Οταν έφυγα από τη μόνιμη εργασία μου, δοκιμάστηκα. Ηθελα να εμπλακώ με τον κόσμο της τέχνης της εποχής μου και τους ανθρώπους που τη δημιουργούσαν. Στις παρέες του Μίκη, του Μάνου, του Ελύτη, του Γκάτσου, ν’ ανασαίνω τον καλλιτεχνικό αέρα και να μαθαίνω.

Αυτό τι σας κόστισε;

Ζούσα τα πρώτα χρόνια πολύ δύσκολα σε οικονομικό επίπεδο διότι δεν είχα κανένα εισόδημα. Υπέβοσκε όμως εκτός από τον φόβο και το αίσθημα της ντροπής που θα αισθανόμουν, παρόλο που, όπως είπα, δεν το ομολογούσα. Είναι βασανιστικό και καταπιεστικό να ζεις με τον φόβο ότι θ’ αποτύχεις.

Από τι παίρνατε θάρρος και προχωρούσατε;

Αρχικά, με τη συναυλία στο Ακροπόλ και την αποδοχή του κοινού. Επειτα, με τις τρεις συναυλίες στον Λυκαβηττό τον Αύγουστο του 1978, που γέμισε ασφυκτικά. Εξακολουθούσα να είμαι ένας νέος συνθέτης που έθετα τον εαυτό μου στην κρίση του κοινού. Αυτά τα τρία λάιβ ήταν ένα σημαντικό βήμα προς την καθιέρωσή μου διότι έναν χρόνο αργότερα, το 1979, ήρθε ο δίσκος «Γράμματα στον Μακρυγιάννη» που έκανε αίσθηση. Από εκεί και έπειτα τα πράγματα ήταν πιο εύκολα. Είχα εισχωρήσει στον καλλιτεχνικό κόσμο, οι δισκογραφικές εταιρείες μού φερόντουσαν καλά και όχι ως έναν υπό δοκιμήν νέο συνθέτη.

Τι αντιμετωπίσατε αυτή την περίοδο της δοκιμασίας;

Είχε δύο χαρακτηριστικά. Το ένα είναι ότι ενδεχομένως να σου απορρίψουν πολλά, να σου κάνουν παρατηρήσεις κ.λπ. Την ίδια στιγμή είναι θετικό που βασανίζεσαι για να βρεις κάτι που να έχει ποιοτική αξία αλλά και ν’ αναδεικνύει το δικό σου μουσικό αποτύπωμα. Υπάρχουν αυτές οι δύο όψεις.

Ποιο χαρακτηριστικό θεωρείτε ότι αναδείξατε στη δημιουργία σας;

Οταν είσαι νέος και αφοσιώνεσαι στην τέχνη σου, περνώντας από τις συμπληγάδες της απόρριψης και της αποδοχής, φτάνεις σε ένα σημείο καλλιτεχνικής ωριμότητας όπου αυτό το οποίο κρατάς είναι το απόσταγμα μιας διανοητικής, αισθηματικής συμμετοχής αλλά και των εμπειριών. Πράγματα που θεωρείς σπουδαία τη μια μέρα και την άλλη τ’ απορρίπτεις. Και αυτό συμβαίνει με όλους τους καλλιτέχνες. Τότε νόμιζα ότι συμβαίνει μόνο σ’ εμένα. Η πολλή δουλειά και η ευρύτητα του ορίζοντά σου συμβάλλουν στο ν’ αποτυπωθεί σωστά η μουσική σου. Αυτό με βοήθησε. Ο κάθε καλλιτέχνης ανήκει στην εποχή του και αυτή εκφράζει. Κάποιοι πολύ σπουδαίοι, όμως, όπως ο Πικάσο ή αξεπέραστοι συνθέτες όπως ο Ντεμπισί ή οι δικοί μας Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης τη διαμόρφωσαν την εποχή τους.

Η δική σας συμβολή με το έργο σας ποια εκτιμάτε ότι είναι;

Ν’ αποτυπώσω με τον δικό μου τρόπο τις συναισθηματικές καταστάσεις της εποχής μου, όπως τις αφουγκραζόμουν εγώ, μέσα από το τραγούδι και τη μουσική. Και κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο. Για τα άλλα θα μιλήσουν το μέλλον και οι ειδικοί.

Εσείς τι λέτε σήμερα κοιτάζοντας πίσω;

Ερχονται στιγμές που λέω ότι θα μπορούσα να είχα κάνει κάποια πράγματα περισσότερα ή καλύτερα. Ευτυχώς δεν υπήρξα πολυγραφότατος και έκανα λίγα λάθη στην πορεία μου – θέλω να πιστεύω.