Αδειο ή γεμάτο κιβώτιο;

Όσα συμβαίνουν στην Αριστερά δεν είναι πρωτοφανή. Ευτυχώς για τους χαμένους της εσωκομματικής σύγκρουσης, την επόμενη μέρα δεν θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουν την κατάσταση που έζησαν ομοϊδεάτες τους στην Τασκένδη ή στο Μπούλκες. Η μεγάλη δημοσιότητα μπορεί να εκθέτει στρατηγικές και ιδεολογίες αλλά επίσης προστατεύει τα άτομα – τα οποία, για μια ιδεολογία που επενδύει στη δυναμική των μαζών, είναι εύκολα αναλώσιμα.

Εχουν νόημα τα ιδεολογικά ζητήματα σε μια άγρια σύγκρουση εξουσίας; Ασφαλώς. Αλλ’ ως γνωστόν, η ιδεολογία είναι συχνά ο φερετζές της εξουσιαστικής ορμής. Σε τέτοιες περιπτώσεις, συχνά ούτε η πολιτική επιστήμη μπορεί να περιγράψει τα συμβάντα. Ευτυχώς, το αναλυτικό έλλειμμα της πολιτικής επιστήμης ή και της ιστοριογραφίας το αναπληρώνει συχνά η λογοτεχνία. Και μερικές φορές τη λογοτεχνία τη συμπληρώνουν τα ανέκδοτα.

Για την ελληνική Αριστερά υπάρχει ένα εξαίρετο βιβλίο, το «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου (εκδ. Κέδρος), που με λογοτεχνικά αξιοθαύμαστο τρόπο πραγματεύεται αριστοτεχνικά τη σχέση ιδεολογίας, ηθικής και εξουσίας. Στρατιώτες μιας ανταρτικής ομάδας παίρνουν εντολή να μεταφέρουν ένα κιβώτιο στο αρχηγείο, που βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από το σημείο από το οποίο θα το παραλάβουν. Δεν γνωρίζουν το περιεχόμενό του και δεν πρέπει να το μάθουν, πρέπει όμως πάση θυσία να φέρουν σε πέρας την αποστολή τους. Στη διαδρομή σκοτώνονται όλοι, πλην ενός, ο οποίος τελικά παραδίδει το κιβώτιο. Για να μάθει, όταν ανοιχτεί, ότι ήταν άδειο, ότι όλες αυτές οι θυσίες έγιναν για ένα άδειο κιβώτιο.

Το «Κιβώτιο» με τον καιρό έγινε βιβλίο αναφοράς ιδίως για τους αριστερούς που, κατά καιρούς, στοχάζονταν τη διαδρομή τους στον πολιτικό χώρο τους. Εδώ αρχίζει το ανέκδοτο. Τη δεκαετία του 1990, περίοδο που δούλευα στο αριστερό περιοδικό «Αντί», κάναμε μια συζήτηση για το «Κιβώτιο» στα γραφεία του. Στη συζήτηση παρενέβη ζωηρά ένας από τους μη επαγγελματίες τακτικούς επισκέπτες του περιοδικού, παλαιός αντάρτης στο βουνό, που ισχυριζόταν ότι ήξερε πρόσωπα και πράγματα.

«Αυτός ο μουσάτος ο συγγραφέας», μας είπε, «προσάρμοσε την ιστορία του όπως ήθελε. Τα περιστατικά έγιναν έτσι όπως τα περιέγραψε. Αλλά το κιβώτιο δεν ήταν άδειο».

«Δεν ήταν άδειο; Και τι περιείχε;»

«Το κιβώτιο στάλθηκε από την περιοχή της Καστοριάς στην περιοχή των Ιωαννίνων. Το έστειλε ο αρχηγός και θα το παρελάμβανε η συντρόφισσα ερωμένη του. Και περιείχε μια γούνα».

Η παραλλαγή της μυθιστορηματικής εκδοχής του Αλεξάνδρου από τον παλαιό αγωνιστή του βουνού στερεί, φυσικά, τις λεπτές αποχρώσεις της διήγησης, προσγειώνοντας την ιστορία από την ουτοπία που σχολιάζει στα όρια των ανθρώπινων μεγεθών. Οχι, λέει ο παλαιός αγωνιστής που δηλώνει εμφατικά ότι «ξέρει». Το κιβώτιο δεν ήταν άδειο, ήταν γεμάτο. Περιείχε ένα ακριβό δώρο, τη γενναιοδωρία της αγάπης – η οποία, για να εκφραστεί, χρησιμοποίησε και την ιδεολογία και τον μηχανισμό προώθησης της ιδεολογίας, καθιστώντας αναλώσιμους τους θνητούς που στελέχωναν αυτόν τον μηχανισμό.

Το ηθικό επιμύθιο αυτής της μπρουτάλ παραλλαγής του «Κιβωτίου» στοιχειώνει, έκτοτε, τη σκέψη μου για τις τελεολογίες που ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο αλλά απέτυχαν. Ευτυχώς που απέτυχαν.