Περί Οικουμενικού Πατριαρχείου

Η νέα τουρκική πρόκληση ως προς την οικουμενικότητα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου μετά τη μηνυτήρια αναφορά του απόστρατου τούρκου ναυάρχου, Τζιχάτ Γιαϊτζί, διά μέσου του δικηγόρου του, στην Εισαγγελία Κωνσταντινουπόλεως, υποστηρίζοντας ότι «Ο ύποπτος(sic)Δημήτρης Αρχοντώνης (σ.σ.: το – κατά κόσμον – ονοματεπώνυμο τουΟικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου), Πατριάρχης και Αρχιεπίσκοπος του Ορθοδόξου Πατριαρχείου της Ιστανμπούλ, Βαρθολομαίος Α’, αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως “Οικουμενικός” και αντιμετωπίζεται ως αρχηγός κράτους 300 εκατομμυρίων Ορθοδόξων. Επιπλέον, ο ύποπτος, εκτός από τη φράση “Οικουμενικός Πατριάρχης”, χρησιμοποιεί και τον τίτλο “Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως και Νέας Ρώμης”», επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα περί της παραμονής του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων της Λωζάννης (1922-1923).

Αναφερόμαστε στο κεντρικό επιχείρημα της κεμαλικής αντιπροσωπείας, για την αναγκαιότητα κατάργησης των προσωρινών προνομίων του κλήρου και της μεταφοράς του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των οργανώσεων που εξαρτώνται από αυτό εκτός της χώρας. Λόγω του ότι καθίστατο αδύνατον να προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση που επιζητούσε το κεμαλικό καθεστώς – την κατάργηση κάθε ίχνους θεοκρατίας αλλά κυρίως την αποφυγή κάθε είδους αντιδράσεων που θα εδύνατο να υποκινήσει η θέση και ο ρόλος του Οικουμενικού Πατριάρχη στον ελληνικό πληθυσμό της Πόλης.

Ανταπαντώντας ο Ε. Βενιζέλος, αφού υπογράμμισε τη συνύπαρξη για πέντε αιώνες του Οικουμενικού Πατριαρχείου με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, τόνισε ότι η ελληνική κυβέρνηση θα συμφωνούσε να αφαιρεθούν από το Πατριαρχείο όλες οι αρμοδιότητές του, εκτός από εκείνες που ήταν εκκλησιαστικές και πνευματικές. Συνακόλουθα εάν η τουρκική κυβέρνηση επέμενε στην αρχική της πρόταση για άμεση απομάκρυνση ή κατάργηση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, παρά τις ευρύτατες παραχωρήσεις της ελληνικής κυβέρνησης, θα δημιουργούνταν ένα ηθικοκανονιστικό και ένα πραγματολογικό αδιέξοδο. Αφενός θα προκαλούνταν ένα πλήγμα στο θρησκευτικό συναίσθημα των Ορθοδόξων ανά την οικουμένη και αφετέρου δεν θα ήταν δυνατόν να υλοποιηθεί, λόγω της εναντίωσης των Μεγάλων Δυνάμεων (ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία).

Εστιάζοντας στον ρόλο-θέση του Πατριάρχη, ο Βενιζέλος αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ο Πατριάρχης ήταν στην πραγματικότητα ο αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως – εκείνης της νέας Ρώμης, η οποία, λόγω της ευημερίας της τον 4ο και τον 5ο αιώνα, είχε αναδειχθεί στην αξιοπρέπεια Οικουμενικού Πατριαρχείου με απόφαση όλων των Χριστιανικών Εκκλησιών, συμπεριλαμβανομένων αυτής της Ρώμης. Το θέμα ήταν τόσο σοβαρό που αν ο Πατριάρχης αναγκαζόταν να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη, η ελληνορθόδοξη κοινότητα θα έχανε την πνευματική κεφαλή της Εκκλησίας της. Εάν ίσως κάποιος άλλος έπαιρνε αυτόν τον τίτλο, θα ήταν σχισματικός και θα αφοριζόταν αυτοδικαίως. Θα ήταν λοιπόν μάταιο να προσπαθήσουμε να δώσουμε εγγυήσεις στις μη μουσουλμανικές μειονότητες εάν στερούνταν ταυτόχρονα την αρχαία εκκλησιαστική τους οργάνωση».

Εν κατακλείδι, με τη συνεπικουρία των Μεγάλων Δυνάμεων και επικαλούμενος το γράμμα των διεθνών υποχρεώσεων της κεμαλικής Τουρκίας για την αναγνώριση των ίδιων εγγυήσεων με αυτές που παρέχονται στις μειονότητες από τις ευρωπαϊκές συνθήκες, όπως αποκρυσταλλώνονταν στο Τουρκικό Εθνικό Σύμφωνο και στην επίσημη απάντηση της τουρκικής κυβέρνησης (23.9.1923) στις συμμαχικές κυβερνήσεις, ο Ε. Βενιζέλος θα πείσει την αρμόδια επιτροπή επί του ζητήματος να αποδεχθεί την παραμονή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη, περιοριζόμενου μόνο στην άσκηση των πνευματικών και εκκλησιαστικών του λειτουργιών.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής
Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς