Παράδοση και ανοιχτή κοινωνία

Ονομάζουμε παράδοση το σύνολο των εθίμων και κανόνων που ισχύουν σε μια οργανωμένη κοινωνία και που εντάσσονται σε ένα σύστημα  πεποιθήσεων. Ορισμένες τέτοιες παραδόσεις είναι παγιωμένες συνήθειες, που έχουν προέλευση την πλήρωση μιας κοινωνικής ανάγκης στο παρελθόν, η οποία τώρα δεν υφίσταται πλέον. Η επιβίωσή τους οφείλεται στην ανάγκη διατήρησης της συλλογικής εικόνας που έχει για τον εαυτό του ένα συγκεκριμένο κοινωνικό σύνολο – μια πολιτιστική, θρησκευτική, ιδεολογική ή άλλη κοινότητα, όπως ένα σχολείο, ένας όμιλος ή μια επαγγελματική ένωση.

Σε μια σύγχρονη κοινωνία έχει τη θέση της η παράδοση εφόσον παρέχει άτυπες συμβάσεις που έχουν σχεδόν θεσμικό χαρακτήρα. Αλλά η χρησιμότητά τους κρίνεται ορθολογικά. Αυτή η ανάγκη οφείλεται στο ότι η διατήρηση μιας παράδοσης μπορεί να παίξει ανασταλτικό ρόλο στην εξέλιξη της κοινωνίας. Η εμμονική διατήρηση μιας παράδοσης όταν αποτελεί εμπόδιο στη βελτίωση της ποιότητας ζωής ενός συνόλου είναι ανορθολογική.

Ο μεταρρυθμιστής έχει ανάγκη να σπάσει τα δεσμά της παράδοσης και να απαλλαγεί από όλο το περιττό σώρευμα προκαταλήψεων, μυθολογημάτων και συνηθειών που συνδέονται μαζί της και που αποτελούν προσκόμματα τόσο στην ανάπτυξη της γνώσης όσο και στην κοινωνική πρόοδο.

Από την άλλη πλευρά, η παράδοση μπορεί να αποτιμηθεί θετικά ως πηγή κεκτημένης εμπειρίας και γνώσης. Η κοινωνία ενσωματώνει στην παράδοσή της σωρευτικά τις γνώσεις που έχει αποκτήσει ανά τους αιώνες. Ομως ο απολογητής της παράδοσης πιστεύει ότι η ίδια η συλλογική υπόσταση της κοινότητας με την οποία ταυτίζεται απαιτεί συνεχή επικοινωνία με το παρελθόν, ότι είμαστε αναπόφευκτα ενταγμένοι σε μια παράδοση ως μέλη μιας συγκεκριμένης κοινότητας, και μέσα από αυτήν αποκτά νόημα η ατομικότητά μας. Δεν μπορούμε να την τροποποιήσουμε ή να αποβάλουμε ορισμένα στοιχεία της χωρίς να αρνηθούμε τη συλλογική μας υπόσταση.

Η κοινοτιστική αυτή αντίληψη είναι ασύμβατη με την ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας, η οποία μας κληροδοτήθηκε από τον Διαφωτισμό. Σε μια ανοιχτή κοινωνία η αντοχή στον χρόνο που μπορεί να έχει κάποιο παραδοσιακό έθιμο ή σύμβολο, μια σύμβαση ή ένας θεσμός, δεν αποτελεί από μόνη της επιχείρημα υπέρ της διατήρησής τους. Σε μια τέτοια κοινωνία, εξετάζονται τα υπέρ και κατά μιας παράδοσης μέσα από ανοιχτή κριτική συζήτηση.

Βέβαια, και η ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας ανήκει κι αυτή σε μια παράδοση. Αυτή η παράδοση έχει ως βάση ορισμένες κανονιστικές αρχές που τοποθετούν την ορθολογικότητα σε περίοπτη θέση και αναγνωρίζει τη ρυθμιστική αρμοδιότητα της αλήθειας έναντι άλλων αξιών. Χωρίς αυτή την αναγνώριση δεν μπορεί να γίνει κριτική συζήτηση, εφόσον προϋποτίθεται ότι σε μια τέτοια συζήτηση έχουν προτεραιότητα τα λογικά επιχειρήματα έναντι των συμβόλων, του συναισθήματος ή της πίστης. Μόνο στο πλαίσιο μιας καθαρά «τοτεμικής» ταύτισης με σύμβολα είναι δυνατόν να αντιστραφεί αυτή η σειρά προτεραιότητας. Μέσα σε αυτή την παράδοση της ανοιχτής κοινωνίας όλες οι αρχές της είναι ανοιχτές σε κριτική, όλοι οι κανόνες της και οι θεσμοί της είναι αναθεωρήσιμοι. Τον τελικό λόγο τον έχει η κριτική εξέταση, όχι μια παράδοση που παραμένει απαρασάλευτη.

Τίθεται το ερώτημα αν μέσα στην παράδοση της ανοιχτής κοινωνίας μπορεί να είναι ανεκτή μια παράδοση – θρησκεία, ιδεολογία, κοινότητα – που αντιστρατεύεται την ανοιχτή κοινωνία, που αρνείται να δεχθεί το πρωτείο του επιχειρήματος έναντι του συμβόλου, της αλήθειας έναντι της παράδοσης, του λόγου έναντι του δόγματος.

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι εύκολη. Σε μια ανοιχτή κοινωνία υπάρχουν εκείνοι που θα δώσουν θετική όπως και άλλοι που θα δώσουν αρνητική απάντηση. Σε μια κλειστή κοινωνία ασφαλώς θα υποστηριχθεί μονολιθικά η ιδέα της υπερίσχυσης της παράδοσης και του δόγματος. Αυτή η ασυμμετρία ανάμεσα στις δύο στάσεις κρίνεται από ορισμένους ως τεκμήριο υπεροχής της κλειστής έναντι της ανοιχτής κοινωνίας. Ομως μάλλον ισχύει το αντίθετο.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών