Μια πρώτη εκτίμηση από τη Συνάντηση της Αγκυρας

Η Συνάντηση της Αγκυρας ανάμεσα στον κ. Γεραπετρίτη, έλληνα υπουργό Εξωτερικών, και τον κ. Φιντάν, τούρκο ομόλογό του, δείχνει να είναι ικανοποιητική. Βεβαίως τα πάντα θα κριθούν από τις εξελίξεις και την εφαρμογή των συμφωνηθέντων. Αλλά το ίδιο το γεγονός της συνάντησης, που διήρκεσε τρεις ώρες, είναι μια ενθαρρυντική νότα, ιδιαίτερα αν αντιπαρατεθεί με τη σκοτεινή περίοδο των ελληνοτουρκικών σχέσεων που είχε προηγηθεί της συνάντησης των ηγετών των δυο χωρών στο Βίλνιους.

Τι συζητήθηκε στην Αγκυρα: Πρώτα από όλα καταστρώθηκε ένας βραχυπρόθεσμος οδικός χάρτης για την περίοδο ως το τέλος του χρόνου, δηλ. του 2023. Αυτός ο χάρτης περιλαμβάνει μια σειρά ενεργειών που δρομολογούνται κατά τη διάρκεια του έτους και συνίσταται πρώτον από μια συνάντηση κορυφής των δυο ηγετών των γειτονικών χωρών, του κ. Μητσοτάκη και του κ. Ερντογάν, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στις 18 Σεπτεμβρίου. Η συνάντηση αυτή θα κρίνει και το μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων σε όλες τις διαστάσεις τους και θα έχει καθοριστική σημασία για το προς τα πού αυτές θα κινηθούν. Αν δηλ. πρόκειται απλά να δούμε μια βελτίωση στις σχέσεις ή μια προσπάθεια οριστικής επίλυσης των χρόνιων προβλημάτων που τις ταλανίζουν. Επίσης συμφωνήθηκε η έναρξη πολιτικού διαλόγου, την οποία αναλαμβάνουν η υφυπουργός Εξωτερικών, κυρία Παπαδοπούλου, από ελληνικής πλευράς και ο τούρκος ομόλογός της από την άλλη. Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης επανεκκινούν για να διερευνήσουν λύσεις στρατιωτικού περιεχομένου, ενώ αποφασίστηκε και μια πρώτη συνεδρίαση, ως τα τέλη του έτους, του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας Ελλάδας – Τουρκίας έπειτα από επτά χρόνια διακοπής.

Ο πολιτικός διάλογος αποτελεί μια μετεξέλιξη των διερευνητικών επαφών που υπήρξαν η κορωνίδα της νέας πολιτικής που ακολουθήθηκε μετά την απόφαση του Ελσίνκι το 1999. Οι επαφές αυτές υπήρξαν άκαρπες, παρά το γεγονός ότι σε ορισμένες φάσεις τους είχαν δείξει να πλησιάζουν σε λύσεις του κύριου αντικειμένου τους που ήταν η οριοθέτηση της αιγιαλίτιδας ζώνης ως πρόκριμα για την έναρξη διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας / Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης στο Αιγαίο και υστερογενώς στην Ανατολική Μεσόγειο.

Δεν γνωρίζουμε σήμερα το ακριβές περιεχόμενο των συζητήσεων του πολιτικού διαλόγου. Μπορούμε, πάντως, να εικάσουμε ότι εκτός από την αιγιαλίτιδα ζώνη οι Τούρκοι θα θέλουν να βάλουν στην ατζέντα του όλες τις υπόλοιπες αιτιάσεις και διεκδικήσεις τους, όπως είναι λ.χ. η σύζευξη της κυριαρχίας των ακραίων ανατολικών νησιών με την αποστρατιωτικοποίηση ή καλύτερα η αμφισβήτηση της κυριαρχίας τους από την Ελλάδα, όσο διαρκεί η στρατιωτικοποίησή τους. Ενα ζήτημα έωλο από πλευράς διεθνούς δικαίου, που όμως παραμένει έντονο, το τελευταίο διάστημα, στις πολλαπλές αιτιάσεις της Τουρκίας εις βάρος της Ελλάδας.

Το ζήτημα είναι γιατί καταργούνται οι διερευνητικές επαφές και αντικαθίστανται από τον πολιτικό διάλογο. Επαφές οι οποίες με την παρουσία μιας ισχυρής ομάδας, με επικεφαλής έναν από τους ικανότερους διπλωμάτες μας, έδιναν εγγυήσεις προστασίας των εθνικών συμφερόντων, αλλά ταυτόχρονα και έδαφος συνδιαλλαγής με τον γείτονα σε μια προσπάθεια εξεύρεσης πιθανών λύσεων. Νομίζω ότι η αλλαγή που επιτυγχάνεται με τον πολιτικό διάλογο αποσκοπεί στην αναβάθμιση των διερευνητικών επαφών σε πολιτικό επίπεδο, δηλ. με τη συμμετοχή της υφυπουργού Εξωτερικών ή, καλύτερα, των δύο υφυπουργών Εξωτερικών επιτυγχάνεται η άμεση πολιτική εμπλοκή, με την εποπτεία των υπουργών Εξωτερικών. Η κυρία Παπαδοπούλου, εξάλλου, είναι μια ικανή και πολύπειρη διπλωμάτης, η οποία χαίρει της απόλυτης εμπιστοσύνης του Πρωθυπουργού.

Ιδιαίτερης βαρύτητας στα ελληνοτουρκικά είναι η συνάντηση των δυο ηγετών στη Νέα Υόρκη. Εκεί θα προσδιοριστεί το μέλλον των σχέσεων και ειδικότερα, όπως τονίσαμε παραπάνω, το κατά πόσο οδεύουμε προς μια απλή βελτίωση του κλίματος ή προς μια σοβαρή προσπάθεια επίλυσης των ζωτικών διαφορών μας. Αν πρόκειται για μια απλή βελτίωση του κλίματος, με την αποφυγή εμπρηστικών δηλώσεων ή με τη χρήση της αεροπορίας ως συμβολική υπενθύμιση των τουρκικών διεκδικήσεων στο Αιγαίο, τότε το κέρδος θα είναι δυσανάλογα μικρό σε σχέση με την οριστική απόφαση επίλυσης των προβλημάτων. Γιατί δυστυχώς η μακρά αναβολή επίλυσης δεν είναι προς το συμφέρον μας αφού επιτρέπει στην Τουρκία να διευρύνει τις διεκδικήσεις της, είτε με την προσθήκη νέων είτε με την τροποποίηση των παραδοσιακών. Αντιθέτως η επίλυση, είτε μέσω του διαλόγου (πράγμα εξαιρετικά δύσκολο) είτε με την προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης στη Χάγη, εγγυάται μια οριστική και δεσμευτική για τα δυο μέρη λύση και τη μόνιμη βελτίωση των σχέσεων των δυο χωρών.

Το σημερινό κλίμα είναι ευνοϊκό για μια οριστική επίλυση. Δεν παραβλέπουμε τις δυσκολίες για να φτάσουμε να πείσουμε την άλλη πλευρά ότι μοναδικό επίδικο θέμα είναι οι θαλάσσιες ζώνες. Αλλά αν η Τουρκία πεισθεί ότι θα παραπέμψει τη διαφορά, και μόνον αυτή, της υφαλοκρηπίδας / ΑΟΖ στο Δικαστήριο, τότε η δυνατότητα συμφωνίας (συνυποσχετικού) είναι εφικτή. Και το Δικαστήριο θα οριοθετήσει τις δυο αυτές ζώνες, σύμφωνα με τις εντολές που θα λάβει από το συνυποσχετικό. Οτιδήποτε άλλο δεν μπορεί να προστεθεί στη διαδικασία χωρίς τη ρητή συναίνεση της Ελλάδας. Και φυσικά η Ελλάδα, στη διάρκεια της διαδικασίας για τη σύνταξη του συνυποσχετικού, δεν πρόκειται να συναινέσει σε διεύρυνση των αιτημάτων που θα υποβληθούν στο Δικαστήριο, πέραν των αιτημάτων οριοθέτησης των δυο θαλάσσιων ζωνών.

Η αρχή του forum prorogatum δεν επηρεάζει τη διαδικασία εκδίκασης. Το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης λειτουργεί ως όργανο με τη συναίνεση των διαδίκων, τόσο στο στάδιο της ανάθεσης σε αυτό μιας υπόθεσης όσο και ως προς την έκταση της δικαιοδοσίας του. Κατά συνέπεια, αν μετά την έναρξη της διαδικασίας στο Δικαστήριο η Τουρκία επιχειρήσει να διευρύνει τη δικαιοδοσία πέρα από τη συμφωνηθείσα από το συνυποσχετικό, αυτό της το τέχνασμα θα προσκρούσει στην απουσία συναίνεσης της Ελλάδας στη διεύρυνση αυτή. Και το Δικαστήριο δεν έχει τη δυνατότητα proprio motu να εξετάσει το νέο αίτημα της Τουρκίας. Κατά συνέπεια, η Ελλάδα είναι εξασφαλισμένη με το να κρατά στα χέρια της το σύνολο της διαδικασίας, τόσο κατά τη διάρκεια σύνταξης του συνυποσχετικού όσο και μετά την έναρξη εκδίκασης της υπόθεσης.

Μια τελική παρατήρηση αφορά το Κυπριακό. Στις συνομιλίες στην Αγκυρα δεν έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο. Και δικαίως: οι αδελφοί μας Κύπριοι δεν φρόντισαν για την επίλυση του προβλήματός τους στο Κραν Μοντανά. Η Ελλάδα για πολλά χρόνια υποστήριζε ότι τα ελληνοτουρκικά περνούν από την επίλυση του Κυπριακού. Στην κατάσταση που βρίσκεται σήμερα το θέμα αυτό, είναι προτιμότερο να προχωρήσουμε στην επίλυση των ελληνοτουρκικών, αφήνοντας απ΄ έξω την Κύπρο, με την ελπίδα ότι η βελτίωση των σχέσεων με την Τουρκία θα έχει ευεργετικά αποτελέσματα και για μια οριστική λύση του Κυπριακού στη βάση των αποφάσεων του ΟΗΕ και της προόδου που επιτεύχθηκε στο Κραν Μοντανά.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι πανεπιστημιακός και πρώην υφυπουργός Eξωτερικών