Ανακαλύπτοντας τη Γενιά Αλφα

Για την ανάλυση των μελλοντικών τάσεων, της προετοιμασίας για επερχόμενες αλλαγές, αναδυόμενες ευκαιρίες και προκλήσεις αλλά και του μακροπρόθεσμου στρατηγικού σχεδιασμού ευρύτερα της χώρας και της Ευρώπης, ένα βασικό σημείο μελέτης και αναφοράς είναι και θα είναι πάντα οι μελλοντικές γενιές.

Η Γενιά Αλφα, μια γενιά που συνδέεται άρρηκτα με την ψηφιακή εποχή, αναδύεται σταδιακά στο προσκήνιο της κοινωνίας και μας προσφέρει μια εξαιρετική ευκαιρία για τη μελέτη της επίδρασης της τεχνολογίας στην ανθρώπινη ανάπτυξη. Αυτή η νέα γενιά, η πρώτη που έχει γεννηθεί εξ ολοκλήρου εντός του 21ου αιώνα, αποτελεί ένα φυσικό εξελικτικό βήμα στην πορεία της ανθρωπότητας και θα κληρονομήσει το μέλλον που διαμορφώνουμε σήμερα.

Αυτή η πλήρης εμβύθισή τους στον ψηφιακό κόσμο τι χαρακτηριστικά τούς έχει ωθήσει να αναπτύξουν και τι αλλαγές μπορούμε να περιμένουμε από αυτούς για τις μελλοντικές εξελίξεις της κοινωνίας, της οικονομίας και του περιβάλλοντος;

Το περιβάλλον και οι παράγοντες διαμόρφωσης

Η Γενιά Αλφα (ή Gen Alpha) αφορά γεννήσεις μεταξύ 2010 και 2025, συνεπώς αναφερόμαστε σε παιδιά μέχρι 13 ετών αυτή τη στιγμή, των οποίων τα μεγαλύτερα αδέλφια ανήκουν στη γενιά Gen Z. Προκειμένου να κατανοήσουμε καλύτερα όμως τη Γενιά Αλφα, είναι χρήσιμο να καταλάβουμε πρώτα τα χαρακτηριστικά της γενιάς που έχει αναλάβει, κατά κύριο λόγο, την ανατροφή τους, η οποία δεν είναι άλλη από αυτήν των Millennials.

Οι Millennials μεγάλωσαν σε μια εποχή που η τεχνολογία έκανε τα πρώτα βήματα μετάβασης από τον αναλογικό στον ψηφιακό κόσμο. Πολλοί από αυτούς θυμούνται την εποχή πριν από την έλευση του Διαδικτύου και των πρώτων κινητών τηλεφώνων και την ύπαρξη «πρωτόγονων», για τα σημερινά δεδομένα, μέσων αναζήτησης πληροφορίας, όπως τόμους εγκυκλοπαίδειας, εβδομαδιαία περιοδικά και δανειστικές βιβλιοθήκες. Αυτή η εμπειρία της μετάβασης έχει εσωτερικευθεί ως δύο αντίρροπες δυνάμεις, της νοσταλγίας για απλούστερες εποχές και του ισχυρού ενδιαφέροντος για τεχνολογικές καινοτομίες και εξελίξεις. Στον τομέα της οικονομίας, αντιμετώπισαν το χειρότερο πρόσωπο της οικονομικής κρίσης και πολλοί αναγκάστηκαν να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα κάνοντας επώδυνες επαγγελματικές επιλογές υπό καθεστώς έντονης ανασφάλειας (αλλαγές καριέρας, οικονομικούς περιορισμούς, ματαίωση φιλοδοξιών, φυγή στο εξωτερικό). Αυτό δημιούργησε ένα ισχυρό πρότυπο φειδωλής και σχεδόν φοβικής διαχείρισης των οικονομικών (και μη) επιλογών τους, σε πλήρη αντίθεση με τη διάχυτη αισιοδοξία, δυνατότητα για δημιουργία και ενίοτε σπατάλη, που είχαν βιώσει οι δικοί τους γονείς. Τέλος, τραγικά γεγονότα όπως η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου διαμόρφωσαν τις αντιλήψεις τους για τον κόσμο και τη σημασία της ασφάλειας.  Σε αυτό το σημείο αξίζει να παρατηρήσουμε ότι τα χαρακτηριστικά και οι αξίες της γενιάς των Millennials είναι συγκριτικά εγγύτερα με αυτά της Γενιάς Αλφα/των παιδιών τους σε σχέση με αυτά των Baby boomers/γονέων τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι Millennials, που διαθέτουν υψηλά επίπεδα ψηφιακού αλφαβητισμού, να παρακινούν τα παιδιά τους να αγκαλιάσουν την τεχνολογία, να την εντάξουν στη ζωή τους και να την αξιοποιούν για να διευκολύνουν την καθημερινότητά τους.

Πέρα όμως από τους γονείς, που αποτελούν τον πρώτο παράγοντα κοινωνικοποίησης, η Γενιά Αλφα μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η φυσική παρουσία δεν θεωρείται δεδομένη και έχει υποκατασταθεί σε κάποιον βαθμό με ψηφιακά μέσα. Βλέπουν συχνά τους παππούδες τους και άλλους συγγενείς μέσω βιντεοκλήσεων, συμμετείχαν στη σχολική τάξη μέσω tablet κατά τη διάρκεια της πανδημίας, διαθέτουν ψηφιακά avatars και προφίλ σε διαδικτυακά παιχνίδια, στο Roblox (Metaverse) και χρησιμοποιούν μια πληθώρα διαφορετικών εφαρμογών κοινωνικής δικτύωσης. Ταυτόχρονα, η εξέλιξη της τεχνολογίας έχει διαμορφώσει ένα εντελώς διαφορετικό οικιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν και αναπτύσσονται. Αυτόνομες ηλεκτρικές σκούπες αναλαμβάνουν τον καθαρισμό του σπιτιού, ψηφιακές βοηθοί όπως η Alexa της Amazon ή το Google Assistant συνομιλούν μαζί τους, τους ενημερώνουν για τον καιρό και παίζουν τη μουσική που τους ζητούν, ενώ σε συνεργασία με συστήματα αυτοματισμών ρυθμίζουν τη θερμοκρασία και τον φωτισμό στον χώρο. Οι αγαπημένες τους σειρές ή ταινίες είναι ανά πάσα στιγμή διαθέσιμες μέσω streaming. Η αναζήτηση στο Internet και η τεχνητή νοημοσύνη τούς βοηθούν να βρουν απαντήσεις σε σχεδόν οποιοδήποτε ερώτημα σχετικά με το τι συμβαίνει στον κόσμο ανά πάσα στιγμή. Η διασκέδασή τους περιλαμβάνει ηλεκτρονικά παιχνίδια με αληθοφανή γραφικά, δυνατότητες διευρυμένης ή/και εικονικής πραγματικότητας (augmented/virtual reality) ώστε να βιώνουν το παιχνίδι σε ένα ρεαλιστικό τρισδιάστατο περιβάλλον, ενώ διαθέτουν το χαρτζιλίκι τους για να αγοράσουν εικονικές αμφιέσεις ή αξεσουάρ για τους ήρωες των αγαπημένων τους παιχνιδιών.

Στον κοινωνικό τομέα, οι φιλίες τους δημιουργούνται και αναπτύσσονται παράλληλα σε ένα υβριδικό περιβάλλον, περιστασιακής διά ζώσης επαφής και ταυτόχρονα σε ένα ψηφιακό οικοσύστημα όπου οι φίλοι τους είναι σχεδόν πάντα διαθέσιμοι και οι πληροφορίες, εξελίξεις, φήμες, συζητήσεις, νέα, αστεία κ.ά. διακινούνται αδιάκοπα 24 ώρες το 24ωρο.

Τα χαρακτηριστικά της

Λαμβάνοντας υπόψη τους παραπάνω παράγοντες διαμόρφωσης, διαπιστώνουμε ότι η Γενιά Αλφα ξεκινά να εκτίθεται σε περιπλοκότερα ερεθίσματα και να αναπτύσσεται από μικρότερη ηλικία και συνεπώς εκδηλώνει χαρακτηριστικά όπως υψηλότερη ευφυΐα (λειτουργική και συναισθηματική), πρόωρη ωριμότητα, εξαιρετικές ικανότητες αντίληψης και διαχείρισης της τεχνολογίας και ταχεία ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης. Παράλληλα,  οι μεγάλες αλλαγές που έζησε κατά την περίοδο της πανδημίας τής έχουν προσδώσει χαρακτηριστικά όπως αυξημένη προσαρμοστικότητα και ανθεκτικότητα απέναντι σε μεταβαλλόμενες συνθήκες, κάτι που αναμένεται να μεταφέρουν αργότερα και στο εργασιακό τους περιβάλλον.

Από την άλλη, η υπερβολική έκθεση σε οθόνες πάσης φύσης και μεγέθους, ήδη από τη βρεφική τους ηλικία, καθιστά τη Γενιά Αλφα πιο ευάλωτη στην απόσπαση της προσοχής, ενώ παράλληλα απουσιάζουν οι ευκαιρίες για δημιουργικό παιχνίδι σε συνθήκες μοναξιάς, σημαντικό συστατικό της ψυχικής ανάπτυξης και αυτάρκειας. Τέλος, η προστατευτική συμπεριφορά των γονέων τους τα κάνει πιο προσεκτικά και φοβικά απέναντι σε ατυχήματα ή κακοτοπιές, ενώ η αίσθηση που έχουν αποκτήσει ότι όλα μπορούν και γίνονται γρήγορα και με αυτοματοποιημένο τρόπο περιορίζει την υπομονή τους.

Το αποτύπωμά της στην Οικονομία

Σύμφωνα με έρευνα της McCrindle Research, η Γενιά Αλφα αναμένεται να είναι η πολυπληθέστερη γενιά μέχρι στιγμής, με περίπου 2 δισεκατομμύρια άτομα μέχρι το 2024, και εκτιμάται ότι θα έχει τη μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη στην Ιστορία, περί τα 5,46 τρισ. δολάρια μέχρι το 2029. Συγκριτικά, η εκτίμηση που έχουμε για την αγοραστική δύναμη των Millennials από δεδομένα του φετινού Μαρτίου είναι περί τα 2,5 τρισ. δολάρια (Ερευνα Global Voices της ESW, Νέα Υόρκη). Αντίστοιχα, η εκτίμηση της Oxford Economics για την αγοραστική δύναμη της Gen Z ανέρχεται στα 3 τρισ. δολάρια για το 2030.

Για τον σκοπό αυτόν κάποιες εταιρείες έχουν αρχίσει να επικεντρώνονται στις προτιμήσεις των νέων γενεών και προσπαθούν να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ φυσικών και εικονικών εμπειριών. Για παράδειγμα, η εταιρεία Forever 21 δημιούργησε και ξεκίνησε να πουλά στα φυσικά της καταστήματα τον σκούφο που ήταν Νούμερο 1 σε πωλήσεις στο εικονικό της κατάστημα στην πλατφόρμα παιχνιδιών Roblox, με το σκεπτικό ότι οι χρήστες θα επιλέξουν να ντυθούν με τα ίδια ρούχα που επιλέγουν για τους ψηφιακούς τους χαρακτήρες.

Ερευνες του ομίλου Lego ανέδειξαν την προτίμηση της Γενιάς Αλφα σε ψηφιακές εμπειρίες, γεγονός που τους οδήγησε στο να αναζητούν τρόπους να δημιουργήσουν ένα επιπλέον «ψηφιακό επίπεδο» στα θεματικά πάρκα Legoland που διαθέτουν. Πειραματίζονται π.χ. με τη δυνατότητα να δίνουν την ευκαιρία στους επισκέπτες να σχεδιάζουν ψηφιακά τις ατραξιόν του πάρκου και στη συνέχεια να μπορούν να τις βιώσουν στην πραγματικότητα.

Ενας άλλος μεγάλος κολοσσός, η Walmart, αναφέρει ότι «Καθώς αναζητούμε τρόπους σύνδεσης με τη Γενιά Αλφα, η προσέγγισή μας είναι να δημιουργούμε εμπειρίες στις πλατφόρμες που ήδη χρησιμοποιούν ώστε να τους συναντήσουμε ακριβώς εκεί που βρίσκονται». Σε αυτό το πνεύμα, η εταιρεία έχει διοργανώσει πολλές εικονικές δράσεις, μεταξύ των οποίων και μια τριήμερη εικονική συναυλία ηλεκτρονικής μουσικής που κατάφερε να συγκεντρώσει 2 εκατομμύρια επισκέπτες. Η προσέγγιση αυτή φαίνεται να έχει απτά αποτελέσματα, καθώς στις έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στη συνέχεια παρατηρήθηκε αύξηση της προτίμησης των καταναλωτών στην εταιρεία και αυξημένη πιθανότητα σύστασης σε φίλους.

Τρόποι κοινωνικοποίησης και προτιμήσεις

Η Γενιά Αλφα παρατηρείται ότι διαμορφώνει διαφορετικές προτιμήσεις σχετικά με τη χρήση των κοινωνικών δικτύων. Ενώ οι Millennials γονείς τους προτιμούσαν σε μεγάλο βαθμό το Facebook και το Instagram, οι γενιές Aλφα και Z αρχίζουν να αποφεύγουν τα πιο «παραδοσιακά» μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς τα θεωρούν εξουθενωτικά, αρνητικά, υπερβολικά, ακόμα και τοξικά. Eτσι, προτιμούν πιο «φιλόξενες» γωνιές του Ιnternet, όπου μπορούν να συνδεθούν με άτομα που έχουν κοινά ενδιαφέροντα και να αισθανθούν συναισθηματικά ασφαλείς. Για τον λόγο αυτόν δείχνουν να στρέφονται προς κλειστές ομάδες στο WhatApp, ιδιωτικούς Discord servers, λογαριασμούς Telegram και κυρίως στα ηλεκτρονικά παιχνίδια, καθώς είναι διασκεδαστικά, εξάπτουν τη φαντασία και διαθέτουν άφθονους κόσμους, ιστορίες και χαρακτήρες από τους οποίους μπορούν να αντλήσουν έμπνευση.

Από έρευνα της εταιρείας Newzoo (Σεπτέμβριος 2022) προκύπτει ότι η Γενιά Αλφα αναφέρει χαμηλότερα ποσοστά χρήσης των κοινωνικών δικτύων σε σχέση με τη Γενιά Ζ και ταυτόχρονα υψηλότερα ποσοστά ενασχόλησης με ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Επιπλέον, η Γενιά Αλφα ιεραρχεί υψηλότερα την ύπαρξη δυνατοτήτων αλληλεπίδρασης με άλλους παίκτες ή φίλους στα ηλεκτρονικά παιχνίδια με τα οποία ασχολείται.

Συνολικά, παρατηρούμε μια μετατόπιση της νέας αυτής γενιάς από τα κοινωνικά δίκτυα στα κοινωνικά παιχνίδια.

Η επίδρασή της στην αγορά εργασίας

Η εισροή της Γενιάς Αλφα, σε συνδυασμό με τις υψηλού επιπέδου τεχνολογικές τους γνώσεις, αναμένεται να δώσει νέα πνοή στην αγορά εργασίας. Η εξοικείωσή τους με την τεχνητή νοημοσύνη αλλά και ο ευέλικτος τρόπος σκέψης τους θα αποδειχθούν χρήσιμα εργαλεία στον εργασιακό τους βίο και θα αυξήσουν την παραγωγικότητα σε αναδυόμενους τομείς της οικονομίας. Σύμφωνα με εκτίμηση της McCrindle Research, 65% από όσους εισέρχονται σήμερα στο δημοτικό θα καταλήξουν να εργάζονται σε εντελώς νέα επαγγέλματα που δεν υφίστανται αυτή τη στιγμή. Η Γενιά Αλφα αναμένεται να αναπτύξει και να απασχοληθεί σε τομείς όπως η κυβερνοασφάλεια, η ανάπτυξη εφαρμογών και τα κρυπτονομίσματα.

Ενδιαφέρον όμως αναμένεται να υπάρξει και στην εξέλιξη των μεθόδων που θα χρησιμοποιηθούν για την εκπαίδευση αυτής της γενιάς, είτε κατά την τυπική εκπαίδευση είτε κατά την επαγγελματική κατάρτιση. Νέες τεχνολογίες όπως η εικονική και η επαυξημένη πραγματικότητα θα τους δίνουν τη δυνατότητα να κάνουν εικονικές επισκευές σε συσκευές, εγχειρήσεις σε ψηφιακούς ασθενείς, να διενεργούν οδοντιατρικό καθαρισμό σε εικονικά ιατρεία κ.ά. Η πρόσβαση στην κατάρτιση θα είναι περισσότερο άμεση, ευέλικτη και αποτελεσματική, γεγονός που θα ενισχύσει την εργασιακή κινητικότητα.

Η Γενιά Αλφα αυτή τη στιγμή διαμορφώνεται σε ένα μοναδικό περιβάλλον για να κληρονομήσει έναν μεταβαλλόμενο κόσμο με χαρακτηριστική αβεβαιότητα. Η εξέλιξη της τεχνολογίας, η χρήση των ψηφιακών μέσων και οι επαναστατικές αλλαγές στον τρόπο που επικοινωνούμε και εργαζόμαστε παρέχονται ως παρακαταθήκη στη Γενιά Αλφα τόσο ως εργαλεία όσο και ως προκλήσεις. Φαίνεται όμως να είναι καλά προετοιμασμένη, καθώς η ευφυΐα, η προσαρμοστικότητα και η ανθεκτικότητά της αποτελούν τις βάσεις για τη δημιουργία ενός λαμπρού μέλλοντος, παρά τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει στην πορεία της προς την ενηλικίωση.

Ο Γιάννης Μαστρογεωργίου είναι ειδικός γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού, Προεδρία της Κυβέρνησης.
Ο Νίκος Μουστακίδης είναι προϊστάμενος Τμήματος Ερευνών και Τεκμηρίωσης Ειδικής Γραμματείας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού