Στον δάσκαλό μας με αγάπη

Γιώργος Κιμούλης

Δάσκαλοι εν γνώσει και εν αγνοία τους

Ενας καλλιτέχνης θεωρεί πως η φαντασία, ακολουθώντας τη ρήση του Αϊνστάιν, είναι πιο σημαντική από τη γνώση. Ομως, όσο απαραίτητη κι αν είναι η φαντασία για την καθημερινή επανάσταση στη σκέψη μας, η γνώση ανέκαθεν εμφανίζει και σταθεροποιεί τη φαντασία, γιατί «η φαντασία είναι ξαπλωμένη στον χώρο που υπάρχει μεταξύ ενός βιβλίου και μιας λάμπας, όπως έλεγε ο Φουκό». «Εκεί που σηκώνεις το βλέμμα απ’ το βιβλίο. Εκεί βρίσκεται η φαντασία».

Η αποστολή λοιπόν του δασκάλου, εκτός απ’ το να εμπνεύσει στον μαθητή την ανάγκη του να μαθαίνει συνεχώς, είναι να τον πείσει για την αδιάρρηκτη σχέση φαντασίας και γνώσης. Οι δικοί μου δάσκαλοι ευτυχώς μου το έμαθαν αυτό. Στο γυμνάσιο συνάντησα τον πρώτο μου δάσκαλο, τον φιλόλογο κ. Ληξουριώτη. Ηταν ο άνθρωπος που μου έδειξε πως πάντα πίσω από μία φράση υπάρχει και κάτι που δεν φαίνεται. Κι αυτό οφείλει ένας ερμηνευτής να το βρει και να το φέρει στο φως. Ηταν αυτός που με συμφιλίωσε με την αμφισημία και την πολυσημία των λέξεων και των φράσεων. Βασικό εργαλείο για την υποκριτική τέχνη.

Ο πρώτος δάσκαλος στον χώρο του θεάτρου ήταν για μένα ο Σταμάτης Φασουλής. Ηταν εκείνος που με απομάκρυνε ευτυχώς απ’ την παιδαριώδη και απλοϊκή χαρά της υποκριτικής, την οποία αρκετοί ομότεχνοι την αντιμετωπίζουν ως ανάλαφρο παιχνίδι. Μου έμαθε αμέσως και γρήγορα πως η τέχνη μας είναι μία κατασκευή και πως κάθε ηθοποιός οφείλει να μάθει τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά της. Του το οφείλω αυτό.

Ο επόμενος σημαντικός μου δάσκαλος ήταν ο Δημήτρης Χορν. Το βασικό που μου έμαθε ήταν η ανάγκη να κυνηγάμε πάντα το μεγαλύτερο από εμάς και όχι να εφησυχάζεις με τα του «ύψους» σου. Στη συνέχεια γνώρισα τον Θάνο Μικρούτσικο. Δάσκαλος και φίλος, με οδήγησε μέσω της μουσικής του στην αναγκαία πολυρυθμία του προφορικού λόγου. Με έμαθε πώς να εκτελώ πολύπλοκες ρυθμικές διατάξεις. Η μουσική του Θάνου μετέβαλε «εντός μου τον ρυθμό του κόσμου».

Στη ζωή μου όχι πολύ αργά εμφανίστηκε ως δάσκαλος και φίλος ο Κώστας Γεωργουσόπουλος. Ηταν αυτός που με βοήθησε να αντισταθώ στην άσκεπτη νεανική ορμή της καταστροφής του παλιού και να σέβομαι κάθε ίχνος που είχε αφήσει η προηγούμενη γενιά, ώστε με μεγάλη προσοχή και ευαισθησία να πατάς πάνω σ’ αυτά τα ίχνη διαμορφώνοντας τους δικούς σου βηματισμούς και χαράσσοντας τα δικά σου πλέον ίχνη.

Ο τελευταίος δάσκαλός μου ήταν ο Γιώργος Χειμωνάς. Μαζί του μπόρεσα να απενοχοποιήσω κάθε είδους απαραίτητη τυμβωρυχία στο γραπτό κείμενο που κείτεται «κλειστό» μπροστά σου. Η οδηγία του «να ορύσσεις το κείμενο για να ορίσεις το νόημά του» καθόρισε την καλλιτεχνική μου ζωή. Ο Χειμωνάς μού έδειξε τον δρόμο του Γκάνταμερ, ο οποίος επιμένει πως είναι αδύνατον, προκειμένου να κατανοήσει κάποιος ένα κείμενο ή ένα έργο, να μεταφέρει τον εαυτό του στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο αυτό δημιουργήθηκε, ξεχνώντας την εποχή στην οποία βρίσκεται ο ίδιος. Καθώς όλοι μας είμαστε πάντα εντός του πλαισίου της δικής μας εποχής και βλέπουμε πάντα υπό το δικό της πρίσμα. Αυτοί ήταν οι δάσκαλοί μου. Είτε το γνώριζαν είτε όχι. Είτε το ήθελαν είτε όχι.

Φιλαρέτη Κομνηνού

Ο Ανδρέας Βουτσινάς

Ο δάσκαλός μου, ο μέντοράς μου, αυτός που εισέβαλε σαν σίφουνας στη ζωή μου και άλλαξε τη θεατρική μου πορεία, ήταν ο Ανδρέας Βουτσινάς.

Είχε έρθει στη Θεσσαλονίκη από το Παρίσι για να σκηνοθετήσει στο ΚΘΒΕ την «Τρελή του Σαγιό». Νεαρή ηθοποιός εγώ τότε, πήγα στην οντισιόν που έκανε για τον ρόλο της Ιρμα Λαμπέρ. Με διάλεξε και έτσι ξεκίνησε το ταξίδι μας… Μαζί του έμαθα την περίφημη «μέθοδο» του Actor’s Studio. Ο Βουτσινάς υπήρξε μέλος της σχολής του Λι Στράσμπεργκ και μας μιλούσε συχνά γι’ αυτόν στις πρόβες. Τρελαινόμουν ν’ ακούω ιστορίες από τη ζωή του στην Αμερική και από το coaching που έκανε στις θρυλικές ηθοποιούς όπως η Αν Μπάνκροφτ, η Τζέιν Φόντα και αργότερα στη Γαλλία η Φανί Αρντάν. Στη σχολή του στο Παρίσι τον αποκαλούσαν «μαιευτήρα», χαρακτηρίζοντας έτσι την τεχνική του να εκμαιεύει από τους ηθοποιούς τη δημιουργία του ρόλου.

Κάθε φορά η διδασκαλία του ήταν για μένα μια ανεπανάληπτη εμπειρία. Με ενεργοποιούσε και με εξωθούσε στα άκρα. Θυμάμαι σε μια πρόβα των «Τρωάδων» – έπαιζα την Ανδρομάχη – χτύπησα το κεφάλι μου σ’ ένα βαρέλι του σκηνικού και με πήραν τα αίματα. Με πήγαν στο νοσοκομείο και μου έβαλαν ράμματα. Την άλλη μέρα πήγα στην πρόβα με το μάτι μελανιασμένο. Αντί να μ’ αφήσει ήσυχη και ν’ ασχοληθεί με τους άλλους ηθοποιούς, ξεκινάει την πρόβα με τη σκηνή της Ανδρομάχης. Ηξερα ότι το έκανε για να με βοηθήσει να αποφορτιστώ και για να δοκιμάσω ίσως και κάτι άλλο στην ερμηνεία μου έτσι όπως ήμουν ευάλωτη. Σαν σε μυστική συμφωνία μαζί του σηκώθηκα και έπαιξα τη σκηνή χωρίς δίχτυ ασφαλείας. Με παραμορφωμένο το πρόσωπο, με μισόκλειστο το μάτι ξεπερνώντας κάθε ίχνος γυναικείας κοκεταρίας, έπαιζα με μια αγριότητα, σαν λαβωμένο ζώο… Οταν τελείωσε η σκηνή, ορμάει ο Βουτσινάς, μ’ αγκαλιάζει και παρόλο που απεχθανόταν τους συναισθηματισμούς, εγώ είδα στα μάτια του πολλά και ανομολόγητα.

Ηταν έντονος άνθρωπος, σκληρός καμιά φορά, η σχέση μας δεν ήταν πάντα ειδυλλιακή. Είχαμε συγκρούσεις, αντιδρούσα παρά το νεαρό της ηλικίας μου όταν αισθανόμουν ότι ξεπερνούσε την κόκκινη γραμμή… Αυτό κατά βάθος μάλλον του άρεσε, γι’ αυτό και η σχέση μας κράτησε τόσα χρόνια… Ο Βουτσινάς εκτός από τις δικές μας συνεργασίες παρακολουθούσε και ό,τι άλλο έκανα στο θέατρο ή και στην τηλεόραση και σαν coach με συμβούλευε πάντα… Καμιά φορά με μάλωνε, όπως τότε που σ’ ένα σίριαλ έβαψα ξανθά τα μαλλιά μου. «Εσύ ξανθιά; Ποτέ…», μου έλεγε τότε. Είχε δίκιο.

Αχ, μ’ αυτά τα μαλλιά… είχαμε θέμα. Μια φορά μού ζήτησε να τα κόψω πολύ κοντά για έναν ρόλο, να μοιάζω σαν κατάδικος σε στρατόπεδο… Δεν ήταν και εύκολο. Εφυγε για το Παρίσι και θα επέστρεφε έπειτα από καιρό. Παίρνω την απόφαση τελικά και τα κόβω, ήταν πολύ μακριά, τα βάζω σ’ έναν φάκελο και του τα στέλνω στο Παρίσι μ’ ένα σημείωμα: «Ιδού τα πειστήρια της κουράς». Μου τηλεφώνησε σκασμένος στα γέλια: «Ανοιξα τον φάκελο και γέμισε το σπίτι μου από τις τρίχες σου. Είσαι μάγισσα…». Τι γέλια που κάναμε!!!

Οταν έφυγε από τη ζωή και πήγε ο γιος του ο Μάριος στο σπίτι του να μαζέψει τα πράγματά του, βρήκε σ’ ένα συρτάρι του φυλαγμένο τον φάκελο με τα μαλλιά…

Για τον Βουτσινά που γνώρισα θα μπορούσα να γράψω και άλλα πολλά… Ηταν κομμάτι της ζωής μου, ένα ανεξίτηλο κομμάτι. Μου έλεγε συχνά και γελούσαμε: «Σε γέννησα από το κεφάλι μου όπως ο Δίας την κόρη του την Αθηνά». Πόσο μου λείπει…

Σταμάτης Φασουλής

Ο Αγγελος Τερζάκης

Λίγες οι φορές που γυρνάω στα χρόνια της σχολής, όμως είναι πολλές οι στιγμές που οι καθηγητές της έρχονται στο μυαλό μου. Και δεν είναι μόνο στις πρόβες, στις παραστάσεις αλλά συχνά και στην τρεχάμενη ζωή μου.

Μέγας επισκέπτης και δεσπόζων, ο Αγγελος Τερζάκης. Δύσκολο ν’ αναφέρω ή να γράψω τ’ όνομά του, χωρίς το κύριος να προηγείται. Ναι. Ο Κύριος Αγγελος Τερζάκης. Ετσι τον προσφωνούσα και έτσι διά βίου θέλω να τον αποκαλώ.

Είχα πολλούς καθηγητές υποκριτικής και σπουδαίους ηθοποιούς. Αλλο όμως ηθοποιός και άλλο δάσκαλος. Ισως θα έπρεπε να ξεχωρίσω τον Στέλιο Βόκοβιτς που μας έμαθε την «τσαγκαρική» του θεάτρου. Τι σημαίνει «παύση», τι διαφορά έχει μια «τελεία» σ’ ένα συναίσθημα, τι «ισορροπία ψυχής – λόγου – ευφυΐας» και χίλια δυο άλλα «δικά μας θεατρικά» αλλά εκείνος που μας έμαθε (τουλάχιστον εμένα) ΘΕΑΤΡΟ ήταν ο Κύριος Αγγελος Τερζάκης.

Καθόταν στην έδρα σκυμμένος πάνω απ’ το βιβλίο, το δεξί χέρι με τον αγκώνα σε ορθή γωνία, την παλάμη παράλληλα με το σώμα του, απάνω στο τραπέζι, και το αριστερό τεντωμένο πίσω σαν για να κρατάει τον τοίχο και να σπρώχνει τον ίδιο προς εμάς.

Ο τρόπος που δίδασκε, ανάμεσα στη σκληρή πρόζα και την αχλή της ποίησης, μπορεί φορές να ήταν πάνω από μας, αλλά συγχρόνως και εν αγνοία μας βαθιά μέσα μας σήκωνε με μια του λέξη την αυλαία της ζωής και μας αποκάλυπτε όλο το φως και το σκοτάδι του ΘΕΑΤΡΟΥ. Εκεί που μια φράση του για τον Οθέλλο έμοιαζε δέσμια του ποιητικού λόγου, απαντώντας στην ερώτηση γιατί τον ερωτεύτηκε η Δυσδαιμόνα; «Μα γιατί στο πρόσωπό του έβλεπε έναν καβαλάρη να καλπάζει κραδαίνοντας στο δεξί του χέρι τον έναστρο ουρανό της Σαχάρας», εκεί στην απορία γιατί η Εντβιγ κατ’ εντολή του πατέρα της μαθαίνει καλαθοπλεχτική; Απαντούσε, «Μα γιατί η καλαθοπλεχτική είναι η τέχνη των τυφλών και θα ήθελε αργότερα όταν προχωρήσει η αρρώστια της να του φέρνει χρήματα. Προσέχετε, δεν είναι πληροφορία για το μικρό κορίτσι, είναι για τον πατέρα της τον Γιάλμαρ. Εχει σημασία για τον χαρακτήρα του, όπως κι όταν του λένε για τα μαλλιά του τα κατσαρά αυτός διορθώνει: Οχι κατσαρά, μπουκλέ. Είναι τεμπέλης, υπολογιστής και νάρκισσος».

Ετσι μας μάθαινε να συλλαβίζουμε το θέατρο, μια στα σύννεφα και μία στο σκοτεινό υποχθόνιο της ψυχής.

Στο τρίτο έτος δίδασκε Τσέχωφ και Ιψεν, στο δεύτερο Σαίξπηρ, και στο πρώτο «Οιδίποδα Τύραννο». Δεν ήταν όμως μόνο αυτό, πέταγε με ένα άλμα δυόμισι χιλιάδων ετών από το μέγιστο έργο του Σοφοκλή κι έφτανε στις μέρες μας. «Ο Οιδίπους», έλεγε, «συγκρούεται με συμπαντικές δυνάμεις κι έχουμε την τραγωδία ο Ιψεν με κοινωνικές δομές κι έχουμε το αστικό δράμα, κι ο Βλαντιμίρ και Εστραγκόν του “Περιμένοντας τον Γκοντό” με το έρημο και αναίτιο της ύπαρξης και φτάνουμε στο σύγχρονο θέατρο».

Τις σημειώσεις ΑΠ τα μαθήματα του Τερζάκη τις έχω γραμμένες εντός μου με ανεξίτηλο μελάνι κι ας με συγχωρήσουν οι φιλόλογοι και οι άλλοι εραστές της τέχνης του θεάτρου αλλά διαβάζοντας τη «Θεοφαγία» του Γιαν Κοτ και το «Αφιέρωμα στην τραγική μούσα» του Τερζάκη κατάλαβα ότι είχε πολύ πιο μεγάλα και γερά πιασμένα φτερά ο δικός μας άγγελος. Ο κύριος Αγγελος Τερζάκης. Ο Αγγελός μου.

Λυδία Κονιόρδου

Ο Κάρολος Κουν

Είμαι ευγνώμων γιατί στη ζωή μου υπήρξα πολύ τυχερή. Στα κρίσιμα σταυροδρόμια της πορείας μου στο θέατρο συνάντησα ανθρώπους – δασκάλους που μου έδειξαν τον δρόμο που μετέπειτα ακολούθησα, ή τουλάχιστον δεν με εμπόδισαν αποθαρρύνοντάς με. Τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, απ’ όπου αποφοίτησα, είχαμε τη μεγάλη τύχη, μετά την πτώση της χούντας, να τη διευθύνει ο Αλέξης Διαμαντόπουλος, ένας βαθιά δημοκρατικός και φωτισμένος διανοούμενος. Μας δίδαξε το ανήσυχο πνεύμα της αναζήτησης, της επιστημονικής έρευνας, της ανατροπής των στερεοτύπων, αλλά έπειτα από μελέτη και γνώση. Η διδασκαλία του διεύρυνε τη σκέψη μας μετά τα σκοτεινά χρόνια της χούντας. Επίσης ο συγγραφέας Στρατής Καρράς, νέος καθηγητής στην υποκριτική, με ενθάρρυνε καθοριστικά, μου άφησε ανοιχτή την πόρτα προς αυτό που μετέπειτα αποτέλεσε βασική κατεύθυνση της έρευνάς μου στο θέατρο. Δηλαδή το θέατρο που εμπνέεται από το πνεύμα του Διονύσου, εμπλουτίζεται από το εκστατικό στοιχείο και από τη γνώση μέσω της αποκαλυπτικής οδού. Αυτή η αναζήτηση με οδήγησε να χτυπήσω την πόρτα του Καρόλου Κουν, όπου και συνάντησα τον πολυπόθητο δάσκαλό μου.

Παραστάσεις του Κουν έβλεπα ως μαθήτρια, ήταν το όνειρό μου να δουλέψω μαζί του. Οταν μου είπαν ότι με δέχτηκε για τον Χορό των Τρωάδων, ήταν ίσως η πιο ευτυχισμένη στιγμή της ζωής μου. Ημουν τόσο χαρούμενη που πήγα οδηγώντας ανάποδα τη Χαριλάου Τρικούπη! Τα λόγια είναι φτωχά για να εκφράσουν την ευδαιμονία, την αίσθηση υπέρβασης και πληρότητας, την καθαρή χαρά που ένιωθα κοντά του. Δεν με ένοιαζε τίποτα άλλο παρά να είμαι κοντά του. Ενιωθα πίσω από τα λιγοστά, υπαινικτικά του λόγια (ο Κουν δεν ήταν αυτό που λέμε λόγιος διανοούμενος), να εμφανίζονται αλλεπάλληλες όψεις της τέχνης του θεάτρου και μάλιστα του ποιητικού θεάτρου, στον τόπο και στον χρόνο. Με πολύτιμους οραματισμούς για το μέλλον του θεάτρου. Η διδασκαλία του Κουν ήταν σαν το άσπρο χρώμα: εμπεριέχει όλα τα χρώματα όταν αναλυθεί. Με κράτησε μόνιμα στο Θέατρο Τέχνης για εννιά πολύτιμα χρόνια. Δεν με ένοιαζε τι θα έπαιζα. Αρκεί να είμαι εκεί στο Υπόγειο και να ακούω την ανάσα του μου έδινε ώθηση. Σιγά σιγά όταν είδε την πίστη μου στη διδασκαλία του με εμπιστεύτηκε παρ’ όλο που ήμουν από το Εθνικό. Επικοινωνούσαμε και καταλάβαινα τι ήθελε με ένα βλέμμα, χωρίς πολλά λόγια. Θα εκμυστηρευτώ τον μεγαλύτερο για μένα έπαινο στο θέατρο. Ηταν σε μια πρόβα για το όνειρο της Κλυταιμνήστρας («Ηλέκτρα» του Σοφοκλή με τη μοναδική Ρένη Πιττακή). Ημουν γονατισμένη στη σκηνή του Υπογείου, ένα μέτρο μακριά του, άκουγα την ανάσα του καθώς έπαιζα και με την άκρη του ματιού μου έβλεπα το χέρι του που κρατούσε το αναμμένο τσιγάρο. Σε μια στιγμή το είδα να πέφτει από τα δάχτυλά του! (ο Κουν κάπνιζε συνέχεια, έσβηνε το ένα τσιγάρο και άναβε αμέσως άλλο). Αυτή είναι μια ανεξίτηλη στιγμή που μου έδωσε φτερά να συνεχίσω. Ακόμα και σήμερα, ύστερα από τόσα χρόνια, πιστεύω και νιώθω πάντα τη σκιά του Δασκάλου πίσω από τον ώμο μου και τη ματιά του απάνω σε ό,τι κάνω στην τέχνη μου. Αναρωτιέμαι πάντα αν ο Κουν θα συμφωνούσε με τις επιλογές μου, είτε ως ηθοποιού, σκηνοθέτη, δασκάλου, είτε τώρα στην τηλεόραση. Δεν θέλω να τον προδώσω. Είναι ο οδηγός μου, η πυξίδα μου, ο «Στάλκερ» μου. Η διδασκαλία και η εμπειρία του μου έχουν προσφέρει ανεξάντλητες αποσκευές για τη συνέχειά μου έπειτα από αυτόν. Ο ίδιος ήταν οραματιστής, θυμάμαι σε στιγμές αναλαμπής στο τέλος να βλέπει το μέλλον του θεάτρου, με έναν τρόπο που ήταν πιο σύγχρονος από τους σύγχρονους. Ομως η ύλη του κουράστηκε. Ο ίδιος εγκατέλειψε όταν κατάλαβε ότι δεν είχε πλέον δυνάμεις να πραγματοποιήσει αυτό που έβλεπε. Αφέθηκε να φύγει.

Εφυγα από το Θέατρο Τέχνης έναν χρόνο μετά τον θάνατό του για να ακολουθήσω τον Κώστα Τσιάνο στο όνειρό του για την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη με το Θεσσαλικό Θέατρο. Εκεί, με την καθοδήγηση του Τσιάνου προσπάθησα να συμπυκνώσω και να εφαρμόσω ό,τι είχα μάθει από τον Κουν. Το μαγικό με τη διδασκαλία του Κουν, όπως πιστεύω με κάθε μεγάλο Δάσκαλο, ήταν ότι δεν σε εγκλώβιζε στη συγκεκριμένη φόρμα των παραστάσεών του. Μου έδωσε μια αίσθηση μεγάλης ελευθερίας, αφού μου πρόσφερε ένα ασφαλές θεμέλιο γνώσεων, εργαλείων, μεθόδου, εμπειρικής φιλοσοφίας του θεάτρου, μέτρου και κυρίως αναζήτησης της αυθεντικότητας, που μου επέτρεψε να ακολουθήσω και να προσαρμοστώ στη γραμμή άλλων σκηνοθετών όπως του Τσιάνου, του Βογιατζή, του Κόκκου, του Χατζάκη στη «Φόνισσα», της Κοντούρη. Δεν με εμπόδισε να αναπτύξω τη δική μου μέθοδο πάνω στα χνάρια του εμπλουτισμένη από τις μετέπειτα αναζητήσεις και σημαντικές συνεργασίες μου.

Ακόμα η διδασκαλία του Κουν μου επέτρεψε να μαγευτώ και να βουτήξω αμέσως και χωρίς αναστολές στα μαγικά νερά του κόσμου που μας πρότεινε ο Ρόμπερτ Γουίλσον στην «Οδύσσεια» και στις επόμενες συνεργασίες μαζί του, στη «Βαβυλωνία», στο «Χορεύοντας με τους θεούς» και στον «Οιδίποδά» του. Είναι μια όαση να δουλεύεις με τον Γουίλσον, για μένα είναι ο σύγχρονος Λεονάρντο ντα Βίντσι των παραστατικών τεχνών.

Ομως πάντα πίσω μου ήταν το βλέμμα του Κουν, που άλλωστε είχε πολλά κοινά ως προς την ποιητική μορφή και τη διατήρηση της ζωής και του νοήματος μέσα στη φόρμα.

Εχουμε ανάγκη σήμερα από Δασκάλους;

Βλαδίμηρος Κυριακίδης

Ο Μίνως Βολανάκης

Θα σας μιλήσω για τη δεκαετία 1980 – 1990. Ημουν περίπου στα 24 και στον καλλιτεχνικό μου δρόμο, τον άκρως άγουρο, εμφανίστηκε ο Μίνως Βολανάκης. Η ηλικία ήταν πρόσφορη και η στιγμή κατάλληλη να δεχτώ την επιρροή και τη διδασκαλία αυτής της μορφής παγκοσμίου εμβέλειας. Αμέσως ένιωσα οικεία και η θέρμη του μυαλού του έγινε οικογένειά μου. Αρχικά δεν αντιλαμβανόμουν όσα μου έλεγε, αδυνατούσα να συλλάβω και να αφομοιώσω τόσες πληροφορίες που επί σειρά ετών αποθήκευε στις αποσκευές του. Μου πήρε αρκετό χρόνο (μην πω χρόνια) να αποκωδικοποιήσω τις χειμαρρώδεις λεκτικές εισηγήσεις του για τη ζωή, την τέχνη, για το θάνατο.

Με τον Βολανάκη κατάλαβα πως το ταλέντο έχει διαστάσεις, έχει ιδιότητες. Το ταλέντο μάχεται την αδράνεια. Το ταλέντο ζορίζει, στραγγαλίζει, αλλά κατορθώνει να βγάλει τον άνθρωπο από τον θάνατο των ιδεών.

Ο Βολανάκης μού μιλούσε πάντα για την παντοδυναμία του χρόνου αλλά και για την άκρως γοητευτική «φθορά μέσα στον χρόνο» που παραπλανά νου και ψυχή.

Αμέσως μετά περνούσε στην ανθρώπινη επικοινωνία και στο μεγαλείο των ψυχικών μας διαστάσεων που καθημερινά αντιστέκονται στους κοινωνικούς τριγμούς που μπορεί να είναι της στιγμής ή να έχουν ρίζες ανά τους αιώνες.

Κάθε φορά που επιχειρώ να κάνω έναν απολογισμό των γνώσεων που θέλησε να μου μάθει, μια αλήθεια αναπηδά από αυτήν την παράξενη διαδρομή μαθητή – δασκάλου: το θέατρο για αυτόν ήταν ένα ποίημα που του άρεσε κάθε τόσο να το διαβάζει και να το ξαναδιαβάζει και να το ξαναδιαβάζει.

Κάποια μέρα τον άκουσα να λέει πως το θέατρο έχει απαιτήσεις και πως θέλει ολοκληρωτικά εκείνον που του αφιερώνεται.

Μια άλλη, πως υπάρχουν συγγραφείς που δεν μπορούν να κατανοηθούν έξω από την ιστορική περίοδο όπου ανήκουν.

Σε ανυποψίαστο χρόνο, πως το θέατρο απαιτεί πάθος και με το πάθος αυτό δέχεται στους κόλπους του το απαράδεκτο για την κοινωνία και η παραδοχή αυτή σπάει τους κανόνες και υιοθετεί αρετές που καμιά κοινωνική νόρμα δεν μπορεί να εξηγήσει.

Με το ξεχωριστό του ταλέντο και με το ξεχωριστό του χιούμορ ιχνογράφησε τις ανθρώπινες δυστυχίες, την παράξενη κοινωνική δομή και την ακόμη πιο παράξενη διαδρομή του θεάτρου, όπου χαρά και δυστυχία περπατούν αγκαλιά και ζευγαρώνουν με πολλές σκοτεινές ιστορίες μέχρι η ψυχή να βρει διέξοδο.

Εγώ ως νέος και αφελής προσπαθούσα να μοιάσω και να φτάσω τον ιδιοφυή καλλιτέχνη. Μετά κατάλαβα πως όταν δεν μπορείς να φτάσεις κάτι πρέπει να σταθείς και να το θαυμάσεις. Αλλιώς θα οδηγηθείς στην αυτοκαταστροφή.

Το εύρος της πολυμάθειάς του με το βάρος του στοχασμού, η τεράστια έκταση του πεδίου της θεατρολογικής έρευνας του τον έκαναν μοναδικό. Με το βλέμμα του ερευνητή ο Βολανάκης εξερεύνησε το φαινόμενο χωρίς να ξεχνάει την ουσία, δημιούργησε σκηνική πραγματικότητα, δίδαξε ιδεολογία και οριοθέτησε θεματικές του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου. Λες και ήταν φιλόλογος, ιστορικός, λογοτέχνης, συγγραφέας δοκιμίων, με τέτοια διαύγεια ύφους που κατέστησε το έργο του απαραίτητο εργαλείο στον δρόμο της εξέλιξης. Μίνω, σου γράφω αυτά που δεν πρόλαβα ποτέ να σου πω.

Δημήτρης Μαυρίκιος

Ο Μίνως Βολανάκης

Αποτολμώ μία διαδρομή της μνήμης προς τον Δάσκαλο που πιο πολύ με σημάδεψε. Μίνως Βολανάκης. Του είμαι ευγνώμων.

Εκείνος μου ζήτησε να σκηνοθετήσω για πρώτη φορά θεατρικό έργο. Εκείνος μου άνοιξε το σύμπαν του Πιραντέλο. Εκείνος μου επέβαλε, σχεδόν εκβιαστικά, να κάνω την πρώτη μου θεατρική μετάφραση, καθώς πρέσβευε ότι για τον σκηνοθέτη δεν νοείται καλύτερη θητεία δίπλα στον συγγραφέα από τη μετάφραση του έργου που θα σκηνοθετήσει. Εκείνος με έχρισε πρωτοπόρο σε σχέση με την ένταξη του κινηματογράφου στο θέατρο ήδη το 1977, στο «Μαχαγκόνι», που σκηνοθετούσε ο ίδιος στη Λυρική Σκηνή, προτρέποντάς με να δημιουργήσω παράλληλη κινηματογραφική δράση της αρεσκείας μου σε τρεις οθόνες επί σκηνής. Ηταν η πρώτη φορά που είδαμε στην Ελλάδα τον κινηματογράφο να συνυπάρχει δυναμικά με τα σκηνικά δρώμενα. Εκείνος μου χάρισε πολύτιμες διδαχές για τους ηθοποιούς: πώς να τους αγαπάς, πώς να τους διδάσκεις, πώς να συγκροτείς μια σωστή διανομή. Μπορεί να σου έλεγε: «Λαμπρός ηθοποιός αλλά είναι της μιας ταχύτητας. Αν διδάξεις σωστά τις ταχύτητες, θα είναι εξαιρετικός!». Ή πάλι: «Αριστος ηθοποιός, αλλά για τραγούδι είναι φάλτσος». Και στην ερώτηση αν τον άκουσε να τραγουδάει απαντούσε: «Οχι! Το καταλαβαίνεις κι όταν μιλάει», για να προσθέσει «αλλά τον λες και προνομιούχο, γιατί ο ηθοποιός που έχει σωστό αυτί κινδυνεύει να “ηχογραφήσει” ακούσια τον ρόλο στον εγκέφαλό του και να εγκλωβιστεί σε μία φόρμα από τονικότητες που αναπαράγει κάθε βράδυ, παγίδα από την οποία ο φάλτσος γλιτώνει»!

Ο Μίνως ήταν γενναιόδωρος με τους ηθοποιούς του· και όχι μόνο με τους καταξιωμένους. Οι πιο τραυματισμένοι από τη ζωή, οι «απόκληροι» του θεάτρου ήταν πλάσματα πάνω στα οποία έσκυβε με απέραντη αγάπη. Σαν τον Μάγο Κοτρόνε με τους «συφοριασμένους» του στους «Γίγαντες του Βουνού», του Πιραντέλο. Γενναιόδωρος ήταν και με τους μαθητές του. Βούρκωνε από συγκίνηση, όταν ενθουσιαζόταν με μια μεταφραστική ή σκηνοθετική λύση που του πρότεινες. Τον φαντάζομαι να με κοιτάζει με εκείνο το διαπεραστικό, υγρό βλέμμα του, άλλοτε γεμάτο τρυφερότητα και άλλοτε ικανό να παγώσει όποιον τολμούσε να καμωθεί τον γνώστη, χωρίς να έχει τα απαραίτητα εφόδια.

Εκείνος με δίδαξε πόσο αλαζονικό είναι να βγάζουμε εύκολα θεωρίες για θέματα που οι πέντε φτωχές αισθήσεις μας δεν μπορούν να συλλάβουν. Του οφείλω τον αγνωστικισμό μου και τις αμφιβολίες απέναντι στα πιστεύω των άθεων γονιών μου, αλλά και σε εκείνα μιας μυωπικής χριστιανικής παιδείας, που δεχόμασταν οι γενιές του κατηχητικού και μιας σαθρής μικροαστικής ηθικολογίας δεξιόθεν τε και αριστερόθεν επιτιθέμενης.

Σε εποχές όπου η ομοφοβία θριάμβευε, ο Μίνως επέβαλλε τον σεβασμό στο πρόσωπό του με μια υπερήφανη στάση ζωής, που όμοιά της είχα συναντήσει ίσως μόνο σε έναν άλλο μέντορά μου, τον Μάνο Χατζιδάκι. Σε κιτρινιάρικα άρθρα αυριανικής έμπνευσης εναντίον του ο Βολανάκης αντιδρούσε με το κεφάλι ψηλά και με μοναδικό χιούμορ. Το χιούμορ του, ενίοτε πικρό, με κάνει να θυμηθώ μία εξομολόγησή του σχετικά με κάποιον νέο, ο οποίος προβληματιζόταν με τα 45 χρόνια διαφοράς που είχαν μεταξύ τους. Ο Μίνως τού είχε απαντήσει: «Και στενοχωριέσαι, αντί να χαίρεσαι που συναντηθήκαμε στον ίδιο αιώνα;».

Ο αιώνας του, ο 20ός, σαν να τον ακολούθησε. Εφυγε κι αυτός λίγες εβδομάδες αφότου έφυγε ο Μίνως Βολανάκης.

Εκείνο το απόγευμα του Νοέμβρη του 1999 ήθελα να ουρλιάξω «ντροπή!», αλλά συγκρατήθηκα από την οδύνη όσων συνοδεύαμε τον Δάσκαλο στην τελευταία κατοικία του. Νιώθω ακόμα αγανάκτηση για ό,τι πιο βέβηλο θα μπορούσε να ακουστεί σε έναν επικήδειο, όπου, με αντιπολιτευτικό μένος προς την τότε κυβέρνηση, επαναλαμβανόταν εξοργιστικά η φράση «Μίνω, καλά έκανες και έφυγες»!

Οχι, Μίνω μου, τόσον καιρό θα έπρεπε να είσαι εδώ, να ρουφάμε λαίμαργα τη σοφία σου, Δάσκαλε υπέρτατε!