Αποσιωπώντας τη φύση

Εχετε σίγουρα παρατηρήσει την απαράμιλλη μαεστρία των ανθρώπων στο να αποφεύγουν όποιο θέμα τους προκαλεί αμηχανία, άγχος, ενοχές, τους κάνει να αισθάνονται ανήμποροι ή ένοχοι μπροστά σε κάτι. Πώς αποφεύγουμε να αναφέρουμε το όνομα κάποιου πρώην που ξέρουμε ότι δεν του φερθήκαμε καλά. Εχετε σίγουρα δει και πόση συζήτηση γίνεται στις μέρες μας για τις λέξεις που οφείλουμε να χρησιμοποιούμε ώστε να περιγράφουμε με ακρίβεια και σεβασμό πρόσωπα και πράγματα. Γιατί αναγνωρίζουμε ότι οι λέξεις έχουν δύναμη, οι λέξεις διαμορφώνουν τον χάρτη του μυαλού μας, τις σκέψεις, και τελικά, τις πράξεις μας.

«Κάθε τόσο, όταν η θύελλα πετούσε τα σύννεφα στις κοιλάδες, κάνοντας το δάσος να αχνίζει και ξυπνούσαν οι φωνές στους βράχους σαν απόμακρος αντίλαλος από βροντές, που καθώς πλησίαζε με τρομαχτικούς κυματισμούς έμοιαζε να πανηγυρίζει άγρια υμνώντας τη γη […] και τα σύννεφα χυμούσαν σαν φρενιασμένα άτια που χλιμίντριζαν και ο ήλιος μπαινόβγαινε χτυπώντας με τη λαμπερή του σπάθα τις χιονισμένες επιφάνειες, τις κοιλάδες που λούζονταν μέσα σε διαυγές εκτυφλωτικό φως που ξεχυνόταν από τις κορυφές […]», έγραφε το 1839 ο γερμανός συγγραφέας Γκέοργκ Μπίχνερ.

Τον θυμήθηκα ξαφνικά διαβάζοντας ένα άρθρο του αμερικανού συγγραφέα Τζόναθαν Φράνζεν σχετικά με τη δυσκολία που έχουμε να μιλήσουμε, και κυρίως να γράψουμε, για τη φύση. Ο Φράνζεν γράφει με την αγωνία του ανθρώπου που θέλει να προσηλυτίσει, να καταστήσει σαφές ότι κι αν δεν χάνονται ανθρώπινες ζωές σε πυρκαγιές και άλλες καταστροφές, αυτό καθόλου δεν σημαίνει πως η ανθρώπινη ζωή έχει σωθεί. Ο Φράνζεν, βεβαίως, γράφοντας σχεδόν 200 χρόνια μετά τον Μπίχνερ, έχει δίκιο που ανησυχεί. Εχει δίκιο όταν σκέφτεται πώς θα μπορέσει, μέσα από την τέχνη που υπηρετεί, να επηρεάσει τον κόσμο που, απαθής, αντιμετωπίζει το φυσικό περιβάλλον μόνο ως σκηνικό για φωτογραφίες που θα αποδείξουν ότι πήγε, κι αυτός, διακοπές.

Την ίδια στιγμή, στον Καναδά κάηκαν φέτος εκατομμύρια στρέμματα δάσους. Στην Ελλάδα, μέσα στον Ιούλιο κάηκαν πάνω από 500.000 στρέμματα, έκταση τριπλάσια από τον ίδιο μήνα του 2022 και τετραπλάσια από την ίδια περίοδο του 2021. Στη Χαβάη η καταστροφή είναι αδύνατον να χωρέσει σε λέξεις. Η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος μοιάζει να έχει αυτό το κοινό με τη ζωντανή, και γεμάτη ζωή, φύση: οι λέξεις που θα τις περιγράψουν μας διαφεύγουν ή δεν μας ενδιαφέρουν.

Παρατηρώντας κανείς την εξέλιξη των περιγραφών της φύσης στη λογοτεχνία, από τις εμβληματικές ομηρικές παρομοιώσεις – όλες παρμένες από τον μη ανθρώπινο φυσικό κόσμο – ως τον υμνητικό τόνο του κινήματος των Ρομαντικών και τις διαρκώς μειούμενες αναφορές όσο πλησιάζουμε προς την εποχή μας, διαπιστώνει τη διανοητική μετατόπιση του ανθρώπου προς ένα σημείο όπου είναι όλο και πιο μόνος, όλο και πιο χαμένος στον εαυτό του.

Η αδυναμία, και η απροθυμία, να βιώσει και άρα και να περιγράψει κανείς τις λεπτομέρειες του κόσμου που δεν ζει εις βάρος του ανθρώπου, ούτε στο περιθώριο της ζωής του ανθρώπου, αλλά δημιουργεί τις συνθήκες που καθιστούν την ύπαρξή μας εφικτή, επισφραγίζει την περιφρόνησή μας για ό,τι ζει έξω από το σώμα μας και την πλανεμένη ιδέα πως το σώμα μας θα συνεχίσει να ζει χωρίς ποτάμια, βρύα, μέλισσες, πλατάνια, θυμάρι, βελανιδιές, χορτάρι, χώμα, μυρμήγκια, κηπευτικά, κοκκινολαίμηδες, οξιές, οπωροφόρα, χταπόδια, ελιές, ελάφια. Ο,τι χάνει το όνομά του είναι πολύ πιο εύκολο να αφανιστεί.

Και ο άνθρωπος, σαν ένοχο παιδί, στρέφει το βλέμμα και τις λέξεις του αλλού, είναι ο ευεργετημένος που δεν θέλει να του θυμίζουν ότι φέρθηκε με αγνωμοσύνη, πιστεύει πως αν προσπαθήσει να εξιλεωθεί θα χάσει κάτι ο ίδιος, θα μειωθεί η σημασία του, το βάρος του στη ζυγαριά του σύμπαντος. Οχι, το θέμα δεν είναι ο άνθρωπος να βαραίνει λιγότερο – είναι να βαραίνουν όλα απείρως.

Η Μυρσίνη Γκανά είναι ποιήτρια και μεταφράστρια. Η τελευταία ποιητική συλλογή της «Εγώ έχω κι άλλα πράγματα που αγαπώ» κυκλοφορεί από το Μελάνι (2020).