Αντίο, Κεμάλ;

Μέσα στο γενικότερο ερώτημα για την εφεξής πορεία της Τουρκίας περικλείεται η ειδικότερη απορία σχετικά με την εθνικιστική πλειοδοσία στην οποία επιδόθηκαν και οι δύο συνασπισμοί που πρόσφατα διεκδίκησαν την προεδρία στη γειτονική μας χώρα.

Αυθεντικός εκφραστής της εθνικιστικής κληρονομιάς της Τουρκικής Δημοκρατίας είναι βέβαια το κεμαλικό μπλοκ. Αυτό έδωσε στον σύγχρονο τουρκικό εθνικισμό αναθεωρητική μορφή και «πολεμικό» περιεχόμενο. Και η «πρώιμη», σχεδόν εικοσαετής, διπλωματική προσέγγιση Αγκυρας – Μόσχας (1924-1942 περίπου) συντέλεσε σημαντικά στην οικοδόμηση μιας ακραίας μιλιταριστικής αντίληψης.

Σε αντίστιξη, ο ιστορικός οθωμανικός μιλιταρισμός ήταν επόμενο να ατροφήσει εξαιτίας κατ’ αρχάς του αντιθρησκευτικού κεμαλικού ιδεολογήματος. Αλλά και επειδή τα δύο δομικά δόγματα της οθωμανικής γεωπολιτικής, δηλαδή η «θεοκρατική» διαχείριση των εθνοτικών διαφορών εντός της αυτοκρατορίας και η εργαλειοποίηση του πολέμου ως μέσου παραγωγής, ξεπεράστηκαν από την κεμαλική εκκοσμίκευση και την οικοδόμηση ομοιογενούς εθνικού κράτους.

Ο οθωμανικός ισλαμισμός ωστόσο επιβίωσε και μετά το 1923.

Αρχικά στις φαντασιώσεις των λίγων που αντιτάχθηκαν στην εκκοσμίκευση του νέου τουρκικού κράτους διαβλέποντας ότι το Ισλάμ δεν ήταν απλώς η «επικρατούσα θρησκεία», αλλά και όργανο πολιτικής διαχείρισης της εξαθλιωμένης, τότε, κοινωνικής πλειοψηφίας που αποτελούσε – και αποτελεί πάντα – τα 3/5 του τουρκικού πληθυσμού. Αλλωστε καμιά πολιτική δεν θα μπορούσε να εξαφανίσει την πλούσια και γόνιμη ισλαμική παράδοση της αυτοκρατορίας…  

Με τα χρόνια, το ρεύμα του «ισλαμικού οικουμενισμού» – όπως έγινε γνωστό – άρχισε να αμφισβητεί πολιτικά τη θεσμική αποκλειστικότητα του στρατού ως θεματοφύλακα της «νέας» Τουρκίας. Από τις αρχές της δεκαετίας του ’50 ανέδειξε τρεις μεγάλους αντικεμαλικούς ηγέτες – Μεντερές, Οζάλ, Ερντογάν – που στηρίχθηκαν στην κοινωνική πλειοψηφία των θρησκευόμενων της Ανατολίας για τη διαμόρφωση της σημερινής Τουρκίας.

Χάρη σε αυτούς, οι κάποτε περιθωριοποιημένες αυτές μάζες υιοθέτησαν ένα πολιτικό αφήγημα που σταδιακά αντιπαρατέθηκε διακριτά στον κεμαλικό πόλο. Παρά τη βίαιη και κατασταλτική αντίδραση του τελευταίου, η μετατροπή της συντηρητικής κοινωνικής πλειοψηφίας σε κυρίαρχη συνιστώσα εξουσίας ήταν απλώς θέμα χρόνου.

Η μακρόχρονη ηγεμονία Ερντογάν αποτέλεσε βεβαίως καταλύτη των εξελίξεων, όχι όμως χωρίς υπέρμετρη όξυνση της πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης, στα όρια μάλιστα της αποσταθεροποίησης.

Τα τελευταία δέκα χρόνια, ο τούρκος Πρόεδρος επανακαθόρισε τους συσχετισμούς εξουσίας με δύο στρατηγικές κινήσεις: Πρώτα, χάρη στην πολιτική συμμαχία του με το εθνικιστικό ΜΗΡ του κεμαλιστή Μπαχτσελί, το ισλαμικό μπλοκ «εμβολιάστηκε» με «πολεμικό εθνικισμό». Δεύτερον, μέσω της θεσμικής αλλαγής του πολιτεύματος σε – αυταρχική – Προεδρική Δημοκρατία, η κοινωνική πόλωση μετατράπηκε αυτόματα σε πολιτική.

Από την άλλη, για λόγους πολιτικής επιβίωσης, ο κεμαλικός πόλος – ειδικά μετά την απόπειρα πραξικοπήματος του 2016 που προήλθε από τα σπλάχνα του – «αφέθηκε» να διεμβολιστεί από τον «ισλαμικό οικουμενισμό», μετριάζοντας την κοσμική του «ορθότητα». Εξέλιξη αναπόφευκτη, ανεξάρτητα βέβαια από το αν αυτή η παρά φύση «ώσμωση» – μαζί με την ανεπάρκεια εκπροσώπησης – καταδίκασε αυτή τη φορά το κεμαλικό μπλοκ σε ήττα…

Σχεδόν ανεπαίσθητα, λοιπόν, με το πλήρωμα του χρόνου, η τροπή των πραγμάτων μοιάζει να «μεσίτευσε» ανάμεσα στις δύο Τουρκίες έναν ιστορικό συμβιβασμό: στο μέλλον, όποιος «τα παίρνει όλα» δεν θα μπορεί να τον αγνοεί χωρίς πολιτικές συνέπειες.

Εκατό χρόνια μετά την ίδρυσή της και παρά τις φυγόκεντρες αντιφάσεις της, η Τουρκική Δημοκρατία φαίνεται να αλλάζει «πίστα» που ο βαθμός δυσκολίας της ωστόσο προδιαγράφεται πολύ μεγαλύτερος…

Ο Γρηγόρης Βασιλοκωνσταντάκης είναι πρέσβης ε.τ.