Ο Ιούλιος των Επαναστάσεων

Δύο μεγάλης σημασίας επέτειοι είναι η 4η και η 14η Ιουλίου. Είναι εθνικές επέτειοι των ΗΠΑ και της Γαλλίας αντίστοιχα και τιμούν την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση. Η σημασία τους έγκειται στο ότι ενέπνευσαν πολύ σύντομα πολλά επαναστατικά κινήματα στην Ευρώπη, αλλά και στην Αμερική, και κύρωσαν τη «νομιμότητα» της εξέγερσης ενός λαού εναντίον ενός τυραννικού καθεστώτος.

Πρώτοι ήταν οι Αμερικανοί που απελευθερώθηκαν ύστερα από έναν νικηφόρο πόλεμο ανεξαρτησίας κατά του αποικιακού ζυγού και δημιούργησαν ένα νέο κράτος με τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας στις 4 Ιουλίου του 1776. Η Διακήρυξη αυτή γίνεται στο όνομα δικαιωμάτων που έχει κάθε άνθρωπος. Τα δικαιώματα αυτά είναι η ζωή, η ελευθερία και η δυνατότητα αναζήτησης της ευτυχίας.

Με αυτές τις στοιχειώδεις ιδέες, οι αμερικανοί επαναστάτες δημιούργησαν τις βάσεις μιας συνταγματικής δημοκρατίας, η οποία με τον καιρό κραταιώθηκε· η οποία πέρασε από εμφύλιο πόλεμο 87 χρόνια αργότερα, από τον οποίο βγήκε πιο ενωμένη και δυναμωμένη, παρά τις προβλέψεις διάλυσής της από συντηρητικούς Ευρωπαίους.

Η δημοκρατική φόρμουλα της Αμερικανικής Επανάστασης συνίσταται σε θεσμικές προβλέψεις για την τιθάσευση του θηρίου της εξουσίας, κυρίως με την αυστηρή διάκριση ανάμεσα στην εκτελεστική, τη νομοθετική και τη δικαστική εξουσία. Αναγνωρίζει τη λαϊκή κυριαρχία («We, the People»), όμως την περιορίζει θεσμικά. Αντίθετα, όλη η ευρωπαϊκή παράδοση που εμπνεύστηκε από τη Γαλλική Επανάσταση τονίζει το στοιχείο της απόλυτης – ή, τουλάχιστον, της μεγαλύτερης δυνατής – κυριαρχίας του λαού.

Η Αμερικανική Επανάσταση δεν έχει την αύρα της Γαλλικής και κατέχει σαφώς υποδεέστερη θέση στο φαντασιακό μουσείο των σύγχρονων επαναστατών. H «ιδρυτική πράξη» της Γαλλικής Επανάστασης είναι η κατάληψη της Βαστίλης – της μισητής φυλακής και συμβόλου της τυραννικής βασιλικής εξουσίας – από επαναστατικές δυνάμεις στις 14 Ιουλίου του 1789.

Η Γαλλική Επανάσταση ενέπνευσε πολλές άλλες επαναστάσεις στην Ευρώπη και στον κόσμο στη διάρκεια του 19ου και του 20ού αιώνα. Χρησιμοποίησε μια ακραία ανατρεπτική ρητορική, καθώς και μαζική βία. Πολέμησε τους βασιλείς της Ευρώπης, δίκασε και καρατόμησε τον δικό της βασιλιά και τη βασίλισσα, διέδωσε το σύνθημα «Liberté, Égalité, Fraternité» – «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα» – που ενέπνευσε πολλούς και εντυπωσίασε ακόμη περισσότερους. Γρήγορα εξελίχθηκε σε τυραννικό καθεστώς – μια εξουσία χωρίς φραγμούς στο όνομα της δημοκρατίας.

Το καθεστώς αυτό είχε αξιώσεις παγκοσμιότητας και δημιούργησε ένα σημαντικό ιστορικό προηγούμενο, νομιμοποιώντας τον εαυτό του μέσα από την ίδια την ιδέα της επανάστασης. Πολιτικές και διοικητικές αποφάσεις, δίκες και εκτελέσεις – τα πάντα γίνονται στο όνομα της Επανάστασης. Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ως έννοια αποκτά θετικό πρόσημο για πρώτη φορά. Αργότερα ακόμα και στρατιωτικά κινήματα και πραξικοπήματα αυτοανακηρύχθηκαν ως «επαναστάσεις» σε πολλά μέρη του κόσμου…

H ιδέα της επανάστασης ενέπνευσε και εμπνέει πολλούς νέους, αλλά και ώριμους ανθρώπους στον κόσμο. Εκφράζει τον πόθο για κάτι καινούργιο και την ουτοπία της ολικής ανατροπής. Ακόμα και σήμερα πολλοί είναι οι «ρομαντικοί» που εμπνέονται από τις κόκκινες σημαίες και τα οδοφράγματα – τα μέσα και τα σύμβολα της 2ης Γαλλικής Επανάστασης στις 27-29 Ιουλίου του 1830 κατά του μοναρχικού καθεστώτος. Βέβαια, όπως έγραφε ο Τζορτζ Οργουελ, επανάσταση δεν σημαίνει κόκκινες σημαίες και οδοφράγματα, αλλά θεμελιακής σημασίας πολιτικό μετασχηματισμό. Ομως, μια επανάσταση αν δεν είναι κίνημα απελευθέρωσης από ένα τυραννικό καθεστώς – αποικιακό, θεοκρατικό, ολοκληρωτικό – δεν συμβιβάζεται με τη δημοκρατία, αν θεωρήσουμε ότι η τελευταία είναι σύστημα ειρηνικού ανταγωνισμού για την άσκηση εξουσίας. Και στη δημοκρατία οι μετασχηματισμοί πραγματοποιούνται μέσω μεταρρυθμίσεων, όχι μέσω επαναστάσεων.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών