«Ο χορός μπορεί να μιλάει για το σήμερα»

«Κάθε απόπειρα θα καταλήγει σε κομματιασμένα κορμιά και σπασμένα κόκαλα», διεμήνυσε ο κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ το 2019 προς τους διαδηλωτές στο Χονγκ Κονγκ. Η απειλή του, την ίδια κιόλας χρονιά, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για μια παράσταση χορού που πραγματεύεται την ανάγκη κοινωνικής αλληλεγγύης και αντίστασης στην κρατική καταστολή. Τα 17 άτομα που βρίσκονται επί σκηνής απέχουν αρκετά από μια τυπική ομάδα χορού: δεν είναι όλοι τους χορευτές, ενώ τον μικρότερο από τον μεγαλύτερο τους χωρίζει μισός αιώνας. Και ενώ επί μιάμιση ώρα διαδηλώνουν, διαμαρτύρονται, χορεύουν, συνομιλούν ή απλώς συνυπάρχουν υπό τις μελωδίες του έντονα ρυθμικού «Κοντσέρτου για τσέμπαλο» του σύγχρονου πολωνού συνθέτη Χένρικ Γκουρέτσκι ή το τζαζ ηχόχρωμα των Μαξ Ρόουτς και Αμπεϊ Λίνκολν, δυναμικό «παρών» έχει τόσο ο μυθιστορηματικός λόγος της σκωτσέζας συγγραφέως Αλι Σμιθ όσο και γραπτές εκφράσεις μίσους από το Διαδίκτυο.

Ενορχηστρωτής της ξεχωριστής αυτής προσπάθειας δεν είναι άλλος από τον πρωτοπόρο βέλγο χορογράφο και περφόρμερ Γιαν Μάρτενς, που επιστρέφει στην Αθήνα ύστερα από επτά χρόνια και πάλι στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών έχοντας στις αποσκευές του μια παραγωγή που ξεκίνησε προ πανδημίας, μεταλλάχθηκε στην πορεία και έκανε πρεμιέρα το 2021 στο Φεστιβάλ της Αβινιόν. «Συναντηθήκαμε» μέσω της οθόνης του υπολογιστή για να μας μιλήσει για την ξεχωριστή αυτή παράσταση που φέρνει στον χώρο Δ της Πειραιώς 260, μία ημέρα μόλις μετά την τραγωδία ανοικτά της Πύλου. Και δεν ήταν δυνατόν να μην ξεκινήσουμε την κουβέντα μας από την κατάσταση στη Μεσόγειο και τα πλοία που ναυαγούν φορτωμένα με μετανάστες και τα απατηλά όνειρά τους για ένα καλύτερο μέλλον στην Ευρώπη.

«Είναι μια πολύ πρόσφατη τραγωδία, αλλά ανάλογα γεγονότα συμβαίνουν εδώ και αρκετό καιρό. Και είναι λυπηρό και περίεργο διότι η Ευρωπαϊκή Ενωση όφειλε να εξετάσει το ενδεχόμενο να ανοίξει τα σύνορα και όχι να βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τέτοιες τραγωδίες πότε στην Ισπανία, πότε στη Νότια Ιταλία, πότε στην Ελλάδα. Μιλάμε για τραγωδίες χωρίς τέλος», σχολιάζει.

Η παράστασή σας αναφέρεται εμμέσως σε παρόμοιες τραγωδίες και, αν ναι, πώς;

Και ναι, και όχι. Εννοώ ότι αναφέρεται στην ανισότητα και στην ανάγκη να επιμείνεις αν θέλεις να πετύχεις την αλλαγή, όπως και στον τρόπο που οι ισχυρές δυνάμεις επιβάλλονται στους αδύναμους. Ο τίτλος είναι εμπνευσμένος από ένα απόσπασμα της ομιλίας του κινέζου προέδρου Σι Τζινπίνγκ στους διαδηλωτές του Χονγκ Κονγκ το 2019, σε ανήμπορους, δηλαδή, ανθρώπους που προσπάθησαν να ακουστούν οι φωνές τους και κατέληξαν συντετριμμένοι, οπότε κατ’ αυτήν την έννοια θεωρώ ότι υπάρχουν κάποια κοινά σημεία.

Εχει λόγο ύπαρξης μια παράσταση με σαφές πολιτικό πρόσημο στην εποχή μας, όπου κυριαρχούν η ενημέρωση από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ψεύτικες ειδήσεις και η διαρκώς αυξανόμενη αποστροφή του κόσμου προς την πολιτική;

Νομίζω ότι η περφόρμανς και ο χορός έχουν πολλές δυνατότητες να μιλήσουν για το σήμερα, και πάντα αναφέρω το απόφθεγμα του ιστορικού και συγγραφέα Αλεξάντερ Ρόουζ «το πιο επαναστατικό πράγμα που μπορείς να κάνεις είναι να μιλήσεις για το τώρα και είναι να πεις τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή. Να θέσεις τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων». Και νομίζω ότι αυτό προσπαθεί να κάνει αυτή η παράσταση. Παρά το γεγονός ότι ο τίτλος είναι πολύ βίαιος, στόχος μου ήταν να δημιουργήσω ένα ελπιδοφόρο αποτέλεσμα καθώς πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να επιτύχουν την αλλαγή.

Δεν πιστεύω, ωστόσο, ότι κάθε έργο τέχνης πρέπει να είναι πολιτικό. Προσωπικά αισθάνομαι ότι είναι σημαντικό να θέσω ερωτήματα που θεωρούμε φυσιολογικά τόσο στον κόσμο του χορού όσο και στον πραγματικό κόσμο. Να αναρωτηθώ, επί παραδείγματι, ποιον και τι βλέπουμε στη σκηνή. Ποια είναι αυτή η ομάδα χορευτών και ποιους εκπροσωπεί. Σε αυτή την παράσταση λοιπόν δημιούργησα μια πολύ διαφορετική ομάδα χορευτών και μια χορογραφία που εμπνέεται από μια διαμαρτυρία. Και θέλησα να αναδείξω τη δύναμη του χορού και της διαφορετικότητάς του.

Ποιο είναι το πυρηνικό μήνυμα που θέλετε να στείλετε στον θεατή;

Οτι πρέπει να επιμένουμε. Υπάρχουν φορές που πιστεύουμε ότι βρήκαμε έναν τρόπο να αντιμετωπίσουμε ένα πρόβλημα και λίγα χρόνια αργότερα διαπιστώνουμε ότι αυτός ο τρόπος δεν λειτούργησε. Δείτε για παράδειγμα τι συνέβη με το δικαίωμα στην άμβλωση. Εδώ και δεκαετίες θεωρούσαμε ότι είναι ένα θέμα που το είχαμε λύσει, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο. Τώρα όμως αυτό το δικαίωμα αμφισβητείται επανειλημμένως τόσο στην Αμερική όσο και σε χώρες της Ευρώπης και βρισκόμαστε στο ίδιο σημείο που ήμασταν πριν από 40 και 50 χρόνια. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με το Black Lives Matter. Η παράσταση αυτή μιλάει για το τώρα, αλλά και για το παρελθόν, όπως και για τον τρόπο που συνδέονται αυτά τα δύο. Και αν θέλω να ευαισθητοποιήσω το κοινό, είναι ακριβώς πάνω στο θέμα της επιμονής στον αγώνα.

Ο διαρκής αγώνας αποκλείει την προοπτική της αρμονικής κοινωνικής συνύπαρξης; Την καθιστά ουτοπική ή υπάρχει ελπίδα να ζήσουμε ειρηνικά παρά τις όποιες διαφορές μας;

Πιστεύω ότι αν θέλουμε να πετύχουμε έναν τέτοιο στόχο σε μεγάλη κλίμακα θα πρέπει να ξεκινήσουμε την προσπάθεια από τη μικρή. Και βλέπουμε ότι μπορεί να συμβεί. Σε διάφορα μέρη του κόσμου υπάρχουν μικρές κοινότητες στις οποίες πολύ διαφορετικοί άνθρωποι καταφέρνουν να σέβονται τη διαφορετικότητα του άλλου. Ενα επίσης πολύ καλό παράδειγμα είναι η «κοινωνία» που ανέβασα στη σκηνή. Είναι ενδιαφέρον ότι στην αρχή της διαδικασίας για μερικούς από τους χορευτές ήταν πολύ δύσκολο να είναι δίπλα σε συναδέλφους τους που έχουν δουλέψει με πολύ διαφορετικά στυλ, με διαφορετικές χορευτικές «γλώσσες». Και αυτό ήταν, νομίζω, και το μεγάλο μήνυμα για τους χορευτές. Να καταλάβουν, δηλαδή, ότι όλοι βρίσκονται εδώ για κάποιο λόγο και ότι δεν πρέπει να θεωρούμε μια «γλώσσα» καλύτερη από μια άλλη.

Είναι όλοι τους επαγγελματίες χορευτές;

Ολοι τους είναι επαγγελματίες, αλλά δεν είναι όλοι χορευτές. Υπάρχουν ανάμεσα στους δεκαεπτά δύο ηθοποιοί και τρεις σπουδαστές χορού, που ουσιαστικά δεν είναι επαγγελματίες, αλλά σπουδάζουν για να γίνουν επαγγελματίες σε τρία ή τέσσερα χρόνια. Το κύριο χαρακτηριστικό τους ωστόσο είναι ότι δεν υπάρχει κανένας περιορισμός σχετικά με την ηλικία, το ύψος ή τη μορφολογία του σώματός τους. Με ενδιέφεραν κατηγορίες ανθρώπων που υποεκπροσωπούνται στον χώρο του χορού.

Στην ομάδα σας όμως δεν υπάρχει κάποιος υπέρβαρος.

Πράγματι, ισχύει η παρατήρησή σας. Υπάρχει ένα κενό, όντως, αλλά δεν είναι συνειδητή επιλογή. Οταν απηύθυνα την πρόσκληση για να συστήσω την ομάδα, την άφησα ανοιχτή ως προς το στυλ χορού, την ηλικία, την εμπειρία. Ηταν όλοι ευπρόσδεκτοι. Δεν αναζήτησα ωστόσο συγκεκριμένους σωματότυπους.

Για ποιο λόγο επιλέξατε να δημιουργήσετε μια τόσο ετερογενή ομάδα;

Ξεκίνησα αρκετά αργά να ασχολούμαι με τον χορό, στα δεκαεπτά μου, που σημαίνει ότι η πρώτη οπτική που είχα απέναντι στον χορό και το θέατρο ήταν εκείνη του θεατή, την οποία κουβαλώ ακόμη. Θυμάμαι λοιπόν ότι οι παραστάσεις που με συγκινούσαν περισσότερο ήταν εκείνες που μπορούσα να συνδεθώ με τους ανθρώπους που βρίσκονταν στη σκηνή.

Οταν άρχισα να βλέπω πολύ περισσότερο χορό, πολύ συχνά δεν μπορούσα να συνδεθώ με τους χορευτές διότι έμοιαζαν με μηχανές που εκτελούσαν κινήσεις: όλοι με τον ίδιο τρόπο, με τα ίδια κοστούμια, ένιωθα μερικές φορές ότι δεν μπορούσαν ούτε να αναπνεύσουν. Θεωρώ λοιπόν πολύ σημαντικό να μπορεί ο θεατής να συνδέεται με όσα συμβαίνουν επί σκηνής. Ενας δεύτερος λόγος είναι ότι πλέον παλεύουμε να βρούμε ένα διαφορετικό κοινό και νομίζω ότι το κλειδί βρίσκεται στο εξής: όσο πιο διαφοροποιημένο είναι αυτό που παρουσιάζεται στη σκηνή, τόσο πιο διαφορετικό θα είναι και το κοινό. Είναι κάτι που υποστηρίζω και θέλω να το πετύχω.

Στο «Κάθε απόπειρα θα καταλήγει σε κομματιασμένα κορμιά και σπασμένα κόκαλα» συνδυάζετε χορό, μουσική και λογοτεχνία. Γιατί είναι τόσο σημαντικό για έναν χορογράφο να χρησιμοποιεί κείμενα στο έργο του; Το χορευτικό λεξιλόγιο δεν είναι επαρκές;

Ο χορός μπορεί να σταθεί μόνος του και δεν πρέπει να χρειάζεται άλλα ερμηνευτικά μέσα. Θεωρώ, ωστόσο, ότι είναι ενδιαφέρον να φέρω αυτές τις δύο γλώσσες μαζί και να διαπιστώσω πώς μπορούν να ενισχύσουν η μία την άλλη. Η γλώσσα αποτελεί ένα εξαιρετικά σημαντικό θέμα στις μέρες μας και βρίσκω εξόχως ενδιαφέρον να παρατηρήσω πώς αλλάζει η πρόσληψη της κίνησης σε συνάρτηση με ένα κείμενο. Μπορεί να βλέπεις, για παράδειγμα, απλώς ένα πλήθος να περπατά, αλλά ανάλογα με τις λέξεις να γίνει στρατός ή μια ομάδα διαδηλωτών.

Γιατί επιλέξατε να εντάξετε αποσπάσματα από το έργο της Αλι Σμιθ στην παράστασή σας;

Ηταν για μένα τεράστια έμπνευση η τετραλογία της «Κουαρτέτο των εποχών». Το «Φθινόπωρο» ήταν το πρώτο μετά το Brexit μυθιστόρημα, που μιλάει για τα γεγονότα αμέσως έναν μήνα μετά, και μάλιστα χρησιμοποιεί τη γλώσσα με τρόπο ρυθμικό, χορογραφικό, που για μένα είναι πολύ σημαντικό.

Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίσατε στη σύνθεση της συγκεκριμένης χορογραφίας;

Η πανδημία, διότι είχαμε προγραμματισμένη πρεμιέρα τον Απρίλιο του 2020, κάτι που σημαίνει πως όταν έγινε το lockdown ήμασταν στα μισά της προετοιμασίας, οπότε αποδείχθηκε πραγματικά μεγάλη πρόκληση να κρατήσω την ομάδα συγκεντρωμένη, δεδομένου ότι είναι όλοι τους ελεύθεροι επαγγελματίες και ζουν σε διαφορετικές χώρες. Η πρεμιέρα έγινε 15 μήνες αργότερα έπειτα από οκτώ ακυρώσεις και το τελικό αποτέλεσμα ήταν πολύ διαφορετικό από ό,τι αν το είχαμε σκεφτεί προ Covid-19. Η προηγούμενη εκδοχή έμοιαζε, θα έλεγα, περισσότερο με κινηματογραφικό θέατρο.

info

H παράσταση «Κάθε απόπειρα θα καταλήγει σε κομματιασμένα κορμιά και σπασμένα κόκαλα» στις 14 και 15 Ιουλίου, στις 21.00, στον χώρο Δ της Πειραιώς 260, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών