Ο πολιτισμός {LF}και το τέλος του;

Χρόνια τώρα υπάρχει μια συζήτηση γύρω από έννοιες και συλλογισμούς που πιστώνονται στον γεννημένο στη Γερμανία και στη συνέχεια βρετανό κοινωνιολόγο Norbert Elias. Δύο από τους πιο γνωστούς όρους στο έργο του είναι η «διαδικασία του πολιτισμού» και το αντίθετό της, μια διεργασία κατάπτωσης και παλινδρόμησης προς τη βαρβαρότητα (civilizing / decivilizing process αντίστοιχα). Ο Elias είχε κατά νου τα μεγάλα ρήγματα στην Ιστορία όπως οι εισβολές των Βαρβάρων που συνέβαλαν στην πτώση του ρωμαϊκού κόσμου, το Ολοκαύτωμα και η ναζιστική φρίκη ή ακόμα και η ζωή στην «Αγρια Δύση» όπου ο ωμός ατομικισμός συνδέθηκε με την αιματηρή αποικιακή επέκταση.

Οταν όμως μια έννοια φορτισμένη όπως ο αποπολιτισμός ή η πολιτισμική παλινδρόμηση (decivilisation) χρησιμοποιείται από τον πρόεδρο της Γαλλίας σε ένα πρόσφατο Υπουργικό Συμβούλιο, τότε το πράγμα αλλάζει. Μετά από μήνες μεγάλης κοινωνικής διαμαρτυρίας, συγκρούσεων και βιαιοτήτων στον δρόμο εναντίον της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης, τα πνεύματα στη Γαλλία και ιδίως η αντιπολίτευση που εκπροσωπεί την πολιτική συμμαχία της ριζοσπαστικής Αριστεράς ερμηνεύει κάθε λέξη του Μακρόν ως πολεμικό νεύμα. Η αλήθεια είναι πως και οι θέσεις του Elias για την αναστροφή της διαδικασίας του πολιτισμού έχουν δεχτεί επικρίσεις στον χώρο των κοινωνικών επιστημόνων: έχουν κατηγορηθεί ότι συγκαλύπτουν μια ευρωκεντρική, δυτική αντίληψη για τους πολιτισμικούς κανόνες ή ότι αναπαράγουν μια συντηρητική κατανόηση των αξιών προσηλωμένη στο νεωτερικό φιλελεύθερο αστικό παράδειγμα. Ομως δεν είναι αυτές οι επικρίσεις που απασχολούν την επικαιρότητα της γαλλικής ζωής αυτές τις μέρες. Η χρήση από τον Μακρόν του επίφοβου όρου decivilisation με αναφορά σε κρούσματα κοινωνικής βίας, κρίσης του κοινωνικού δεσμού και όξυνσης των παθών, συναντά τον γενικό συναγερμό που έχουν κηρύξει από καιρό διανοούμενοι και πολιτικοί της Δεξιάς και μάλιστα της ριζοσπαστικής και αντιδραστικής. Το ίδιο το ζήτημα της αποσύνθεσης των αρμών του πολιτισμού με την άνοδο φαινομένων βαναυσότητας και κοινωνικής διάλυσης θεωρείται αβαντάζ μιας υπερσυντηρητικής ατζέντας «νόμου και τάξης». Κοινωνιολόγοι, δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες και άνθρωποι των προοδευτικών χώρων βλέπουν σε αυτή τη ρητορική μια λογική οχύρωσης των ελίτ μπροστά στις κρίσεις της κοινωνίας και της δημόσιας ζωής.

Ετσι λοιπόν ο Μακρόν, ακόμα και αν είχε κατά νου τον Norbert Elias ή μια ολόκληρη παράδοση γαλλικής σκέψης γύρω την ανομία, θεωρήθηκε πως συντονίζεται με διάφορους υπερδεξιούς προφήτες της πρόσφατης περιόδου που μιλούν για την παρακμή της Γαλλίας. Η εχθρότητα προς αυτό που εκπροσωπεί ο Μακρόν σπεύδει να δει αυτή τη μετάφραση αλλά συχνά και ο ίδιος ο γάλλος πρόεδρος μπερδεύει τους σχολιαστές με το πέρασμά του από τον μοντερνίστικο τεχνο-πραγματισμό του σε έναν πιο ρεπουμπλικανικό τόνο.

Θα μπορούσε να ηχήσει αλλιώτικα το καμπανάκι της ανησυχίας για τα θεμελιώδη της κοινωνικής συμβίωσης και τις κρίσεις του κοινωνικού δεσμού; Ναι, και είναι ένα σοβαρό λάθος των προοδευτικών και ριζοσπαστών που απωθούν τη συζήτηση για τις νέες μορφές βαναυσότητας και διάχυτης βίας που υπονομεύουν και τον κοινωνικό και πολιτικό ανταγωνισμό για θέματα αρχών. Ο αγώνας εναντίον νέων μορφών «χαμηλής» βαναυσότητας και κοινωνικής αγένειας θα μπορούσε να ενσωματωθεί στη μέριμνα για μια λιγότερη άνιση και σκληρή με τους ευάλωτους κοινωνία. Δεν είναι από μόνη της μια θεματική «συντηρητική» ή ακροδεξιά. Ο Εμανουέλ Μακρόν έχει όμως ευθύνη που συχνά παίρνει επάνω του αυτή τη ρητορική, δίχως το συμπλήρωμά της που θα ήταν μια πολιτική περισσότερο φιλική προς τους ευάλωτους.

Ο Νικόλας Σεβαστάκης είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ και συγγραφέας