Μας συμφέρει ο Σουλτάνος;

Αυτή η ερώτηση επιδέχεται διάφορες απαντήσεις ανάλογα με την έννοια που αποδίδεται στις λέξεις «μας/εμείς» και «συμφέρει». Ας υποθέσουμε ότι την ερώτηση τη θέτει ένας Ελληνας. Αν είναι ένας επιχειρηματίας Κωνσταντινουπολίτης, μάλλον θα κρίνει ότι «τους» συμφέρει να υπάρχει μια ηγεσία που ακολουθεί μια ορθολογική οικονομική πολιτική και όχι τους καταστροφικούς ακροβατισμούς του Ερντογάν. Ενας συμπολίτης του όμως που διαχειρίζεται τις περιουσίες της μειονότητας μπορεί να κρίνει ότι ο Ερντογάν φέρθηκε πιο γενναιόδωρα στα θέματα αυτά σε σχέση με τους παλαιότερους κρατούντες και άρα ότι «μας» συμφέρει.

Ενας Ελληνας που πιστεύει ότι το διακύβευμα απέναντι στην Τουρκία είναι υπαρξιακής σημασίας θα σκεφτεί «εθνικά»: όσο η εχθρική χώρα βρίσκεται σε δεινή κατάσταση τόσο καλύτερα για «μας». Αν διεξάγεται ένας ακήρυκτος πόλεμος, είναι πολύ λογικό να εύχεσαι να πέσει χολέρα στο άλλο στρατόπεδο. Οσο μεγαλύτερο το κακό που βιώνει ο «άλλος» τόσο καλύτερα για «μας». Αρα καλός είναι ο Ερντογάν και «μας» συμφέρει. Οσο υπάρχει, και ο δυτικός κόσμος θα είναι απέναντι του εχθρού «μας». Εδώ το «μας» βασίζεται σε μια υποτιθέμενη εθνική συλλογικότητα χωρίς διαφοροποιήσεις.

Ενας άλλος Ελληνας που κρίνει ότι το καλό της χώρας δεν επιτυγχάνεται ανεξάρτητα από τη θετική πορεία της Ευρωπαϊκής Ενωσης και της Δύσης γενικότερα και ότι η ευημερία της Μέσης Ανατολής θα λειτουργούσε ευεργετικά και για την Ελλάδα μπορεί να κρίνει ότι ο ταραχοποιός Ερντογάν δεν «μας» συμφέρει.

Το θέμα γίνεται πιο σύνθετο αν δούμε ότι οι κριτές του Ερντογάν μπορεί να είναι και εκφραστές ιδεολογικών παρατάξεων. Υπάρχουν αναλυτές που ανησυχούν για την ενίσχυση του αυταρχισμού μέσα στην Ευρώπη και παγκοσμίως. Αυτοί θα πουν ότι ένας Ερντογάν καθόλου δεν «μας» συμφέρει. Αλλά ένας φασίζων Ελληνας μπορεί να δει τον ηγέτη της Τουρκίας με καλό μάτι.

Θέλω να πω ότι η απάντηση στην αρχική ερώτηση εξαρτάται από την πολιτική και ιδεολογική ταυτότητα αυτού που θέτει την ερώτηση. Η λέξη «μας» μπορεί να αντιστοιχεί σε πολύ διαφορετικές ταυτότητες. Αλλά υπάρχει και το θέμα της ηθικής ταυτότητας. Τι νοείται με το «συμφέρει»; Κάθε κατάσταση που συμφέρει είναι και πηγή ικανοποίησης. Οταν βιώνουμε μια εξέλιξη που μας συμφέρει, ταυτόχρονα ζούμε και μια αντίστοιχη χαρά. Αλλά πώς συσχετίζεται αυτό που μας «συμφέρει» με τη δυστυχία του άλλου;

Στον πόλεμο, όπου η λογική του μηδενικού αθροίσματος είναι κυρίαρχη, επιδιώκεται το μεγαλύτερο πλήγμα και γενικά το κακό της άλλης πλευράς. Αν ο Ερντογάν – ο οποίος ας πούμε ότι «μας συμφέρει» – γίνει αιτία να δυστυχήσουν εκατομμύρια άνθρωποι μέσα στην Τουρκία, αυτή η κατάσταση θα μας χαροποιήσει ή θα μας στενοχωρήσει; Η αντίφαση και το δίλημμα έγκεινται στο ότι σε αυτήν την περίπτωση αυτό που μας «συμφέρει» δεν είναι αβίαστα και πηγή χαράς. Συμφέρον και χαρά δεν συμπίπτουν. Αυτή είναι η ηθική πτυχή της ερώτησης που σχεδόν ποτέ δεν θέλουμε να τη θέσουμε στον εαυτό μας.

Θέλουμε να μείνει στη φυλακή μερικά ακόμη χρόνια ο Οσμάν Καβάλα; Να μένουν στην ξενιτιά αθώοι άνθρωποι επειδή είναι αντιφρονούντες; Να πεινούν τα γυναικόπαιδα της άλλης πλευράς; «Μας συμφέρουν» αυτά; Εγώ προσωπικά αισθάνομαι πλήρης, πολιτικά και ηθικά, όταν είμαι κατά του Ερντογάν, δηλαδή δεν «με συμφέρει»!

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής