Ο εγκέφαλός μας είναι ξενόφοβος

Η ισπανίδα πολιτική φιλόσοφος δεν έχει καμιά αμφιβολία: ο εγκέφαλός μας είναι κατά βάθος ξενόφοβος. Μελετώντας ζητήματα σχετικά με τη νευροεπιστήμη, η Αντέλα Κορτίνα διαπίστωσε ότι έχουμε μια βιολογική προδιάθεση προς τον «φυλετισμό» (tribalism), την υπεράσπιση της «φυλής» μας δηλαδή απέναντι στις άλλες. Ετσι εξηγείται η απόρριψη των φτωχών: δεν μας προσφέρουν τίποτα, άρα τους αποκλείουμε. Ετσι εξηγείται και το ότι δεν μας αρέσουν οι «σκληρές» ειδήσεις: διαθέτουμε έναν διανοητικό μηχανισμό με τη βοήθεια του οποίου απομακρύνουμε οτιδήποτε μας προκαλεί αμηχανία.

Ομως η προδιάθεση δεν είναι κάτι με το οποίο είμαστε καταδικασμένοι να ζήσουμε, λέει η 76χρονη καθηγήτρια στην «El Pais». Μπορεί να αλλάξει. Και το κλειδί είναι η αντιμετώπιση της πόλωσης. «Διαπίστωσα με μεγάλη μου έκπληξη ότι υπάρχουν επαγγελματίες “πολωτές”, πραγματικοί ειδικοί του σχήματος φίλος/εχθρός, που υποθάλπουν αυτή την προδιάθεση. Στρατολογούνται για να πολώνουν. Κι εδώ ερχόμαστε στο συναίσθημα. Γιατί ζούμε σε μια συναισθηματική εποχή; Επειδή είναι πολύ πιο εύκολο να διαχειρίζεσαι το συναίσθημα παρά τη λογική. Για να διαχειριστείς τη λογική χρειάζονται επιχειρήματα. Αυτό εκμεταλλεύονται οι δικτατορίες και οι λαϊκισμοί. Επιστρέφει έτσι ο φυλετισμός, επιστρέφουν οι κλειστοί εθνικισμοί. Η απάντηση; Οπως έχει πει ο Ούλριχ Μπεκ, πρέπει να έχουμε μια κοσμοπολίτικη ματιά γιατί σε αντίθετη περίπτωση δεν καταλαβαίνουμε τίποτα!».

Η αλήθεια είναι βέβαια ότι το να σκεφτόμαστε τη ζωή αποκλειστικά με βάση τη λογική δεν είναι εφικτό. Γι’αυτό η Αντέλα Κορτίνα προτείνει μια ένωση της λογικής και του συναισθήματος, έναν διάλογο ανάμεσά τους. Απευθύνει όμως ταυτοχρόνως και μια έκκληση προς τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, δηλαδή εμάς: «Μην τροφοδοτείτε αυτόν τον φυλετισμό! Θα μπορούσατε να λέτε “κοιτάξτε, και οι δύο απόψεις είναι θεμιτές, όμως η μία από τις δύο είναι πιο λογική γι’αυτόν και γι’αυτόν τον λόγο”. Θα μπορούσατε επίσης να παρουσιάζετε τις ειδήσεις χωρίς να λέτε από την αρχή ότι “αυτός είναι ακροδεξιός κι εκείνος ακροαριστερός, αυτός είναι συντηρητικός κι εκείνος προοδευτικός”. Μην ξεχνάμε ότι ο Αριστοτέλης έλεγε στο δοκίμιό του “Μεταφυσική” πως έχει σημασία το “τι”, μεγαλύτερη σημασία όμως έχει το “γιατί”. Πρέπει λοιπόν να δίνετε στους αναγνώστες τα εργαλεία για να αποφασίζουν εκείνοι τι είναι καλό, τι είναι κακό και τι είναι φυσιολογικό. Τα μέσα ενημέρωσης δημιουργούν μια κοινωνία πολωμένων ηλιθίων, με αποτέλεσμα να μη ζούμε σε μια κοινωνία της γνώσης, αλλά σε μια οικονομία της προσοχής».

Το πεδίο της ισπανίδας φιλοσόφου είναι η ηθική. Και στα ηθικά ζητήματα, λέει, η πρόοδός μας είναι αξιοσημείωτη. Στη μελαγχολική διαπίστωση των φοιτητών της ότι «είμαστε χειρότερα από ποτέ» απαντά «είμαστε καλύτερα από ποτέ», χωρίς να αρνείται ότι το περιθώριο βελτίωσης σε ζητήματα όπως οι κοινωνικές ανισότητες, η προστασία του περιβάλλοντος και η πολιτική πόλωση είναι τεράστιο. Αναγνωρίζει επίσης ότι από τα δύο σκέλη της ηθικής, την ευτυχία και τη δικαιοσύνη, μόνο η δεύτερη είναι εφικτή. «Η ιστορία της ανθρωπότητας θα μπορούσε να εξιστορηθεί ως η ιστορία της προόδου στη δικαιοσύνη», λέει στην «El Pais». «Η δικαιοσύνη βρίσκεται σε έναν βαθμό στα χέρια μας, έστω με βήματα μπροστά και πίσω. Η ευτυχία πάλι, όπως έλεγε ο Αριστοτέλης, εξαρτάται κατά ένα πολύ μεγάλο μέρος από την τύχη. Μπορείς να πεις σε κάποιον “έλα, είναι στο χέρι σου να είσαι ευτυχισμένος”, αλλά αν τον έχουν μόλις διαγνώσει με καρκίνο αυτό δεν θα ακουστεί και τόσο κομψό. Πρέπει φυσικά να προσπαθούμε να είμαστε ευτυχισμένοι, και οι περισσότεροι το κάνουμε, αλλά πρέπει να θυμόμαστε επίσης ότι η τύχη μετράει. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν κι εκείνοι που δεν θα είναι ποτέ ευτυχισμένοι επειδή γκρινιάζουν για τα πάντα, επειδή είναι ανίκανοι να διατηρήσουν μια καλή φιλία, να εκτιμήσουν ότι είχαν μια καλή μόρφωση, να απολαύσουν ένα ηλιοβασίλεμα».

Οταν οι αρχαίοι Ελληνες μιλούσαν για το ήθος, από το οποίο βγαίνει η ηθική, εννοούσαν τις προϋποθέσεις που δημιουργούμε στην πορεία της ζωής μας, τονίζει η Κορτίνα. Η οικοδόμηση αυτών των προϋποθέσεων ήταν γι’ αυτούς ο δρόμος προς την ευτυχία.

Αντέλα Κορτίνα (1947 – )
Σαν τις πεταλούδες
H ομότιμη καθηγήτρια Ηθικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια είναι άλλος ένας άνθρωπος της γενιάς της που ανησυχεί βαθιά για το κλίμα που έχουν δημιουργήσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι οθόνες, το Διαδίκτυο. «Διάβασα σε ένα άρθρο στο Atlantic ότι στην εποχή μας είναι πολύ δύσκολο να προοδεύσουμε επειδή είμαστε ανίκανοι να διαβάσουμε ένα βιβλίο από την αρχή μέχρι το τέλος. Αυτό με τρομοκρατεί. Δεν έχω παιδιά, αλλά φίλοι μου που έχουν μου λένε ότι τα παιδιά τους είναι ανίκανα να διαβάσουν ένα ολόκληρο βιβλίο. Εγώ τα καταβρόχθιζα όταν ήμουν μικρή. Σήμερα συμπεριφερόμαστε σαν τις πεταλούδες, διαβάζουμε κομμάτια εδώ κι εκεί, με αποτέλεσμα να αναπτύσσουμε μια κατακερματισμένη σκέψη. Αυτό μου φαίνεται επικίνδυνο. Κι επειδή σκεπτόμαστε όπως διαβάζουμε, είναι κάτι που έχει αποδειχθεί ψυχολογικά, σκεπτόμαστε όλο και λιγότερο».