Ελεγχος της οικονομίας και πατριωτισμός

Το 1996, ο Μάικλ Σαντέλ τάραξε τη μακαριότητα των δυτικών ελίτ υποστηρίζοντας στο βιβλίο του «Η δυσφορία από τη δημοκρατία» (αμετάφραστο στην Ελλάδα) ότι η παγκοσμιοποίηση χρειάζεται διόρθωση επειδή προκαλεί μεγάλες ανισότητες και ένα αίσθημα ανασφάλειας. Το 2020 το έκανε ξανά, αυτή τη φορά επισημαίνοντας ότι η περίφημη αξιοκρατία δεν έχει νόημα όταν οι ευκαιρίες που παρουσιάζονται στους πολίτες δεν είναι ίσες («Η τυραννία της αξίας», εκδ. Πόλις). Και τώρα επιστρέφει στο πρώτο του βιβλίο, κάνοντας έναν απολογισμό της δυσφορίας που είχε διαγνώσει.

Αλλά δεν αρκείται σε αυτό. Γιατί αυτός ο «ροκ σταρ της φιλοσοφίας», εκτός από γοητευτικός ομιλητής, ξέρει να κάνει και συγκεκριμένες, ρεαλιστικές προτάσεις. Σε συνέντευξή του που δημοσιεύτηκε την περασμένη Κυριακή στην El Pais, απευθύνεται στον φυσικό του χώρο, την Αριστερά, και της στέλνει δύο μηνύματα. Πρώτον, να βρει τρόπους να υποβληθεί η οικονομία σε δημοκρατικό έλεγχο. Δεύτερον, να εναγκαλιστεί τον πατριωτισμό, όχι υποστηρίζοντας τείχη όπως η Δεξιά, αλλά αρθρώνοντας ένα αίσθημα κοινότητας γύρω από έννοιες όπως η οικουμενική υγεία ή η φορολογική δικαιοσύνη.

Το στοίχημα της προοδευτικής πολιτικής για το μέλλον, λέει ο Σαντέλ, είναι η σύνδεση αυτών των δύο ιδεών.

Ο αμερικανός φιλόσοφος αναγνωρίζει ότι ο πρόεδρος Μπάιντεν έχει κάνει πολλή δουλειά. Είναι ο πρώτος Δημοκρατικός πρόεδρος των τελευταίων δεκαετιών που αρχίζει να βγάζει την αμερικανική οικονομία από τη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της παγκοσμιοποίησης, πράγμα που οφείλεται εν μέρει στο ότι δεν είναι απόφοιτος Πανεπιστημίου της Ivy League και βλέπει με καχυποψία τους οικονομολόγους που συμβούλευαν τις προηγούμενες κυβερνήσεις. «Ομως η πολιτική δεν σχετίζεται μόνο με ζητήματα ανακατανομής. Εχει να κάνει και με τον πατριωτισμό. Ο κόσμος έχει ανάγκη από ένα ισχυρό αίσθημα ταυτότητας και κοινότητας. Και η Αριστερά δεν έχει καταφέρει να προτείνει τη δική της θετική εκδοχή πατριωτισμού ως εναλλακτική λύση στον στενό, μισαλλόδοξο και ξενόφοβο εθνικισμό που προσφέρει η λαϊκιστική Δεξιά. Εχει αλλεργία σε αυτό το θέμα. Το ότι διαφωνεί όμως με την προσέγγιση της Δεξιάς για τη μετανάστευση δεν φτάνει. Πρέπει να προσφέρει μια εναλλακτική ιδέα γι’ αυτό που μας κρατά ενωμένους ως χώρα, ως κοινότητα, ως έθνος».

Το σημείο αυτό χρειάζεται διευκρίνιση, και ο Σαντέλ το ξέρει. «Πρέπει κατ’ αρχάς να αναρωτηθούμε τι οφείλουμε ο ένας στον άλλον ως πολίτες. Και εδώ μπαίνουμε στη συζήτηση για τη δημόσια υγεία, που είναι και μια συζήτηση για τις αμοιβαίες υποχρεώσεις των πολιτών. Η μεταρρύθμιση του Ομπάμα στον τομέα αυτόν υποστηρίχθηκε με τεχνοκρατικά επιχειρήματα, ότι είναι πιο αποτελεσματική κ.λπ. Ομως το θέμα είναι ευρύτερο, έχει ηθική διάσταση, αφορά τη συνείδηση του πολίτη. Το ίδιο ισχύει και για το ερώτημα αν οι επιχειρήσεις μπορούν να αλλάζουν έδρα για να πληρώνουν λιγότερους φόρους. Κι αυτό είναι στην πραγματικότητα ένα ζήτημα οικονομικού πατριωτισμού».

Η πανδημία μάς έδειξε δύο πράγματα. Το ένα ήδη το ξεχάσαμε: είναι η αξία των «ουσιαστικών εργαζομένων», των επαγγελμάτων που η αξιοκρατική λογική υποτιμά. Το άλλο άφησε ένα βαθύτερο αποτύπωμα: είναι η σημασία του κράτους και της πολιτικής. Μέχρι πρόσφατα κυριαρχούσε η άποψη ότι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι σαν ένα μετεωρολογικό φαινόμενο που δεν υπόκειται σε ανθρώπινο έλεγχο, δεν είναι ανοιχτό στη δημοκρατική συζήτηση. Η χρηματοπιστωτική κρίση και οι ανισότητες ήταν όμως προϊόντα συγκεκριμένων πολιτικών αποφάσεων που θα μπορούσε να είναι διαφορετικές. Ο χώρος της πολιτικής συρρικνώθηκε και πρέπει να αποκατασταθεί.

Πώς μπορεί να εφαρμοστούν αυτά τα μαθήματα στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής; «Και πάλι, δεν έχουμε μπροστά μας ένα τεχνολογικό και οικονομικό πρόβλημα, αλλά ένα πολιτικό ζήτημα. Χρειάζεται μια κλιματική πολιτική από κάτω προς τα πάνω, όχι αφηρημένα μοντέλα ή τεχνοκρατικές λύσεις. Χρειάζεται διάλογος με τους πολίτες, ιδιαίτερα σε κοινότητες όπου η οι ζωές και οι θέσεις εργασίας εξαρτώνται από τα ορυκτά καύσιμα. Χρειάζεται πολιτική ηγεσία και ακτιβισμός. Λένε συχνά ότι η αντίδραση στην πράσινη μετάβαση οφείλεται στο ότι ο κόσμος δεν καταλαβαίνει την επιστήμη και πρέπει να τον εκπαιδεύσουμε. Είναι λάθος. Το πραγματικό πρόβλημα είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης. Υποσχεθήκαμε ότι η παγκοσμιοποίηση θα έχει χαμένους, αλλά ότι τα κέρδη των κερδισμένων θα αντισταθμίσουν τις ζημιές των χαμένων – κι αυτό δεν συνέβη ποτέ. Πρέπει λοιπόν να ξεκινήσει μια συζήτηση στη βάση, κι αυτή η συζήτηση πρέπει να γίνει σε πλατφόρμες που δεν θα λειτουργούν με τη λογική των σόσιαλ μίντια, τα οποία προσπαθούν να διατηρούν τον κόσμο όσο το δυνατόν περισσότερο ώστε να του αποσπούν προσωπικά στοιχεία και να του πλασάρουν στη συνέχεια προϊόντα. Πρέπει να καλλιεργηθεί η χαμένη τέχνη της δημοκρατικής δημόσιας συζήτησης».

Μάικλ Σαντέλ (1953 – )
Η οικονομία δεν είναι αυτόνομη
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, λέει ο καθηγητής του Χάρβαρντ, είναι το πιο δραματικό παράδειγμα της ανοησίας της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Η κεντρική ιδέα αυτής της παγκοσμιοποίησης ήταν ότι οι εμπορικοί δεσμοί θα μετέτρεπαν τον πόλεμο σε κάτι ξεπερασμένο. Η ιδέα αυτή χρονολογείται από τον Μοντεσκιέ, που μιλούσε για ήπιο εμπόριο. Οσο περισσότερες εμπορικές συναλλαγές έχουν οι χώρες μεταξύ τους, τόσο περισσότερο θα ενδιαφέρονται για την ειρήνη και τόσο λιγότερο θα πολεμούν: το ακούγαμε ξανά και ξανά τη δεκαετία του 1990 ως επιχείρημα για να δεχθούμε την Κίνα στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και να αυξήσουμε την ενεργειακή μας εξάρτηση από τη Ρωσία. Αλλά το επιχείρημα αυτό διαψεύστηκε. Ενα από τα πράγματα που απέδειξε ο πόλεμος είναι πως η οικονομία δεν είναι αυτόνομη. Είναι ένα πολιτικό ζήτημα και πρέπει να είναι αντικείμενο μιας δημοκρατικής πολιτικής συζήτησης.