Πολιτικά οξύμωρα και νέοι διπολισμοί

Στην πολιτική και κοινοβουλευτική ιδιόλεκτο «κυβέρνηση ειδικού σκοπού» ονομάζεται μια κυβέρνηση βραχείας διάρκειας, η οποία σχηματίζεται με σκοπό τη λήψη συγκεκριμένων πολιτικών αποφάσεων, νομοθετικών (π.χ. ψήφιση νέου εκλογικού νόμου) ή άλλης φύσεως, που δεν εντάσσονται στις κοινοβουλευτικές νομοθετικές λειτουργίες (π.χ. άσκηση ποινικής δίωξης από τη Βουλή κατά προσώπων που διετέλεσαν μέλη της κυβέρνησης).

Η κυβέρνηση αυτή παραιτείται μετά την ολοκλήρωση των διαδικασιών που έχει κληθεί να φέρει εις πέρας, προκειμένου να διεξαχθούν νέες εκλογές, εκτός εάν κατά τη διαδικασία των διερευνητικών εντολών που θα ακολουθήσει, ή κατά τη φάση της σύσκεψης των αρχηγών των κομμάτων με την Πρόεδρο της Δημοκρατίας, καταστεί εφικτή η δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης συνασπισμού, στη βάση μιας προγραμματικής συμφωνίας, με ορίζοντα την εξάντληση της βουλευτικής περιόδου.

Είναι προφανές ότι μια «κυβέρνηση ειδικού σκοπού» προϋποθέτει ότι κανένα κόμμα δεν διαθέτει την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, διότι στην περίπτωση αυτή θα είχαμε κυβέρνηση και πρωθυπουργό που θα δεσμεύονταν από το πολιτικό πρόγραμμα του κόμματος που έχει συγκεντρώσει την πλειοψηφία αυτή, στο σύνολό του, και όχι μόνο για την υλοποίηση συγκεκριμένων ή και μοναδικών στόχων.

Θεωρητικά, βέβαια, μια «κυβέρνηση ειδικού σκοπού» μπορεί να είναι και μια μονοκομματική κυβέρνηση σχετικής κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, εάν έχει την εξωτερική υποστήριξη ή την ανοχή άλλων κομμάτων, προκειμένου να υλοποιήσει τον «ειδικό» σκοπό της. Συνήθως, όμως, πρόκειται για μια κυβέρνηση συνασπισμού απόλυτης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας (π.χ. κυβέρνηση Τζαννετάκη) ή και σχετικής κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, δηλαδή για μια μειοψηφική κυβέρνηση συνασπισμού. Μια «κυβέρνηση ειδικού σκοπού» μπορεί να σχηματιστεί χωρίς το πρώτο μεγαλύτερο κόμμα, δηλαδή μπορεί να είναι και μια «κυβέρνηση των ηττημένων», ένας όρος που δεν έχει κανένα νόημα στο πλαίσιο του κοινοβουλευτικού συστήματος.

Η «κυβέρνηση ειδικού σκοπού» είναι μια κοινοβουλευτική κυβέρνηση, δηλαδή απολαύει της εμπιστοσύνης της Βουλής, και κατά κανόνα είναι μια πολιτική κυβέρνηση, δηλαδή έχει ως πρωθυπουργό πολιτικό πρόσωπο κοινής αποδοχής, ενώ και τα μέλη της έχουν στη μεγάλη τους πλειοψηφία κομματική και όχι «τεχνοκρατική» προέλευση. Ωστόσο, δεν παύει να αποτελεί ένα πολιτικό οξύμωρο, διότι καμία κοινοβουλευτική κυβέρνηση δεν μπορεί να έχει μόνον έναν προκαθορισμένο σκοπό, αλλά οφείλει να ασχολείται με όλα τα ζητήματα που χρειάζεται να αντιμετωπιστούν κατά τη διάρκειά της θητείας της. Βέβαια, το γεγονός ότι η κυβέρνηση αυτή προορίζεται να έχει βραχεία διάρκεια καθιστά πιο εύκολη τη διακομματική συμφωνία για το πρόσωπο του πρωθυπουργού, αφού στην περίπτωση αυτή ο αρχηγός του μεγαλύτερου από τα συνεργαζόμενα κόμματα δεν έχει σπουδαίο λόγο να τεθεί επικεφαλής της, αν υπάρχουν αντιρρήσεις από τα άλλα κόμματα για την επιδίωξή του αυτή.

Μετά τη συνταγματική αναθεώρηση του 2001 μια «κυβέρνηση ειδικού σκοπού» με στόχο την αλλαγή του εκλογικού συστήματος θα ήταν πολιτικά ωφέλιμη για τα συνεργαζόμενα κόμματα μόνο εάν ήταν ρεαλιστική η ψήφιση του νέου εκλογικού νόμου με την πλειοψηφία τουλάχιστον 200 βουλευτών, ώστε αυτός να ισχύσει άμεσα από τις επόμενες εκλογές. Ενώ, μετά τη συνταγματική αναθεώρηση του 2019, μια «κυβέρνηση ειδικού σκοπού» με σκοπό την άσκηση ποινικής δίωξης κατά μελών της προηγούμενης κυβέρνησης, εκτός του ότι θα ανακαλούσε στη μνήμη το «προηγούμενο» του 1989, δεν θα ήταν αναγκαία για τον σκοπό αυτόν, αφού έχει καταργηθεί πλέον η αποσβεστική προθεσμία για την άσκηση ποινικής δίωξης.

Σε κάθε περίπτωση, τα θέματα αυτά, ή άλλα μεμονωμένα θέματα, δεν μπορούν να αποτελέσουν το υποκατάστατο της απουσίας μιας αυθεντικής προγραμματικής συμφωνίας ή το πολιτικό θεμέλιο ενός νέου διπολισμού, από τη στιγμή μάλιστα που το τρίτο μεγαλύτερο κόμμα επιδιώκει την ανάδειξή του σε αυτόνομο πόλο του πολιτικού συστήματος.

Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος είναι καθηγητής Δικαίου και Διοίκησης ΕΑΠ