Ποιος θα γίνει πρωθυπουργός;

Το βράδυ των εκλογών της 21ης Μαΐου, οι οποίες θα διεξαχθούν με το σύστημα της απλής αναλογικής, δεν θα έχουμε πρωθυπουργό, γιατί το πρώτο κόμμα, όποιο κι αν είναι αυτό, δεν θα διαθέτει απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, δηλαδή 151 βουλευτές. Αν χρειαστούν νέες εκλογές, οι οποίες θα διεξαχθούν με το «σύστημα bonus», δεν αποκλείεται να συμβεί πάλι το ίδιο.

Από μία άποψη, η απουσία «αυτοδυναμίας» είναι κάτι καλό για τη δημοκρατία, διότι καθιστά τις κυβερνήσεις συνεργασίας – ορθότερα: τις κυβερνήσεις συνασπισμού -, οι οποίες βασίζονται στη συνύπαρξη, στις συναινέσεις και τους συμβιβασμούς, μια θεσμική αναγκαιότητα. Αυτό είναι άλλωστε και το νόημα της συνταγματικής διαδικασίας σχηματισμού κυβέρνησης, την οποία προβλέπει το άρθρο 37 του ισχύοντος Συντάγματος, με την ανάθεση τριών διαδοχικών διερευνητικών εντολών στους αρχηγούς των τριών μεγαλύτερων κομμάτων, στην περίπτωση κατά την οποία το πρώτο μεγαλύτερο κόμμα δεν έχει πετύχει την «αυτοδυναμία». Από το σημείο αυτό και μετά, δεν υπάρχουν νικητές και ηττημένοι, με βάση τις εκλογικές επιδόσεις των κομμάτων. Ή μάλλον πιο σωστά, νικητές των εκλογών αναδεικνύονται τα κόμματα που καταφέρνουν να σχηματίσουν κυβέρνηση που έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής, έστω κι αν στον κυβερνητικό συνασπισμό δεν μετέχει το πρώτο μεγαλύτερο κόμμα. Ετσι λειτουργεί το κοινοβουλευτικό σύστημα, στο οποίο, ας το θυμίσουμε, σημασία δεν έχει η πλειοψηφία και οι μειοψηφίες που διαμορφώνονται στο εκλογικό σώμα, αλλά οι πλειοψηφίες και οι μειοψηφίες που διαμορφώνονται στη Βουλή. Δεν θα υπήρχε, λοιπόν, κανένα πρόβλημα συνταγματικής νομιμοποίησης για μια «κυβέρνηση των ηττημένων», αν και με βάση τα συγκεκριμένα πολιτικά δεδομένα στην Ελλάδα το ενδεχόμενο αυτό είναι ένα ανύπαρκτο σκιάχτρο.

Αλλά και στο πλαίσιο των κυβερνήσεων συνασπισμού, στις οποίες μετέχει το κόμμα της σχετικής πλειοψηφίας στη Βουλή, το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα, όπως και όλα τα Συντάγματα των κοινοβουλευτικών κρατών, δεν αναγνωρίζει κανένα «φυσικό» δικαίωμα (ή καθήκον!) στον αρχηγό του να είναι αυτός, και κανένας άλλος, πρωθυπουργός. Διότι στην περίπτωση σχηματισμού μιας τέτοιας κυβέρνησης, το πρώτο, πολιτικά, και καίριο θέμα, της «συμφωνίας συνασπισμού», αφορά ακριβώς το πρόσωπο και στη συνέχεια, τον ρόλο και τον τρόπο άσκησης των αρμοδιοτήτων του πρωθυπουργού. Η επιμονή της ΝΔ και του ΣΥΡΙΖΑ να μη συμπράξουν σε κυβέρνηση που δεν θα έχει πρωθυπουργό τον αρχηγό τους, εκφράζει τον ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό «προσωποποίησής» τους, δηλαδή τον χαρακτήρα τους ως «κομμάτων των αρχηγών τους», κάτι το οποίο προσιδιάζει περισσότερο στη λογική των μονοκομματικών κυβερνήσεων παρά σε εκείνη των κυβερνήσεων συνασπισμού.

Ωστόσο, όπως δείχνει και η ευρωπαϊκή εμπειρία, κάτω υπό ορισμένες συνθήκες, ο σχηματισμός κυβέρνησης συνασπισμού γίνεται πιο εύκολος, όταν ο επικεφαλής της δεν είναι αρχηγός του κόμματος της σχετικής πλειοψηφίας ή ενδεχομένως δεν προέρχεται καν από αυτήν. Χαρακτηριστικά και πολύ γνωστά παραδείγματα αποτελούν οι δύο κυβερνήσεις του Μπετίνο Κράξι στην Ιταλία (1983-1987), η κυβέρνηση του Τζουλιάνο Αμάτο, πάλι στην Ιταλία (1992-1993), η κυβέρνηση του νυν πρωθυπουργού Αλεξάντερ Κρο στο Βέλγιο, η κυβέρνηση Μπόντεβικ στη Νορβηγία (2001-2005), κ.λπ. Σε όλες τις περιπτώσεις αυτές, υπήρξε υποχώρηση του κόμματος της σχετικής πλειοψηφίας και μόνο έτσι έγινε δυνατή η απεμπλοκή των διαπραγματεύσεων.

Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος είναι καθηγητής Δικαίου και Διοίκησης ΕΑΠ