Παράδοση

Η μεταφορά ενός αντικειμένου. Η έλλειψη αντιστάσεων. Η διδασκαλία. Τα έθιμα και οι παγιωμένες συνήθειες και πρακτικές που διατηρούνται από γενιά σε γενιά. «Δεν είναι η λατρεία μιας τέφρας, αλλά η διατήρηση μιας φωτιάς» (Γκούσταβ Μάλερ). «Είναι η ψευδαίσθηση μιας μονιμότητας» (Γούντι Αλεν).

Τι είναι παράδοση; Ολα τα παραπάνω ισχύουν.

Πριν από λίγες μέρες παρακολουθήσαμε τη στέψη του βασιλιά του Ηνωμένου Βασιλείου. Από μόνες τους οι λέξεις «στέψη βασιλιά» ακούγονται, για πολλούς, περίεργες. Περίεργο επίσης, για πολλούς, το θέαμα δυο ενηλίκων μέσα σε χρυσές άμαξες με λαμέ ρόμπες, ερμίνες, κάπες και κορόνες στο κεφάλι, περιτριγυρισμένων από συν-συμμετέχοντες τυλιγμένους μέσα σε εραλδικές σημαίες σαν μπαλ-μασκέ με θέμα «Ιβανόης». Ναι, θέαμα περίεργο για πολλούς, βαθιά, βαθιά συγκινητικό και σημαδιακό για πολλούς άλλους· αλλά αυτό που πραγματικά στέφθηκε και πάλι κυρίαρχο δεν ήταν ένας βασιλιάς, αλλά μια παράδοση – και ο βαθύς σεβασμός μιας χώρας γι’ αυτήν. Οι λέξεις δεν είναι τυχαίες: μπορεί η σημερινή Αγγλία να μην ξέρει αν θέλει να συνεχίσει να υποκλίνεται σε έναν κληρονομικό αρχηγό κράτους, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία για το ότι συνεχίζει να τηρεί πίστη και αφοσίωση προς τις παραδόσεις της. Σ’ αυτές βασίζεται, σ’ αυτές στηρίζεται.

Και φυσικά όλες οι χώρες έχουν παραδόσεις. Εχει, για παράδειγμα, και η μαχόμενη αιμάσσουσα Ουκρανία. Στο χριστουγεννιάτικο διάγγελμά του ο πρόεδρος Ζελένσκι έβαλε το θέμα σε νέα βάση. «Για να προστατεύσουμε τις εορταστικές παραδόσεις μας», είπε, «πρέπει να σπάσουμε κάποιες από τις εορταστικές παραδόσεις μας. Οπως το να μη φοράμε παλιά σκούρα ρούχα γιατί θα μας βρει κακό στο σπιτικό μας: το κακό μάς βρήκε, και τώρα δεν φοράμε λευκά. Και το να μην καθαρίζουμε και να μην πετάμε τα σκουπίδια: τώρα πρέπει να καθαρίζουμε. Και το να μη ράβουμε και να μην πλέκουμε: τώρα υφαίνουμε δίχτυα για καμουφλάζ και ράβουμε αλεξίσφαιρα γιλέκα. Και το να μην πηγαίνουμε για κυνήγι: τώρα πολεμάμε για να μη γίνουμε εμείς το θήραμα των άγριων θηρίων».

Παραδόσεις έχει, βέβαια, και η Ελλάδα. Οι δικές μας δεν ανήκουν στην κατηγορία του «pomp and circumstance» που απαιτείται για υπερπαραγωγές όπως οι βασιλικές ενθρονίσεις. Η μεγαλοπρέπεια, η επισημότητα και η λαμπρότητα δεν υπήρξαν για μας ούτε τρόπος να χτίσουμε το έθνος μας ούτε μέσον για να υπενθυμίζουμε την ισχύ του. Οι ιδιωματισμοί μας είχαν πάντα την απόχρωση της εντοπιότητας, κι έτσι τοπικά είναι τα περισσότερα τραγούδια, οι γεύσεις, οι στολές, οι χοροί μας – κι εξίσου πολύτιμα. Ομως η ανθεκτικότητά τους εξαρτάται από τη θέλησή μας να τα κρατήσουμε. Ο συνεκτικός ιστός των εθίμων, δοξασιών και συνηθειών μπορεί να θυμίζει καμιά φορά και αλυσίδες, κι εμείς εδώ είχαμε πάντα κάποιο πρόβλημα με τις αλυσίδες. Οπως έγραψε ο Γιόζεφ Ροτ στο «Εμβατήριο του Ράντετσκι», «έτσι ήταν τα πράγματα τότε. Ο,τι μεγάλωνε, μεγάλωνε αργά, και ό,τι χανόταν έπαιρνε πολύ χρόνο ώσπου να ξεχαστεί. Αλλά ό,τι είχε κάποτε υπάρξει άφηνε τα ίχνη του και οι άνθρωποι ζούσαν με τις αναμνήσεις τους – έτσι όπως σήμερα ζούνε με την ικανότητα να ξεχνούν, γρήγορα και αμετάκλητα».

Οι παραδόσεις είναι ένα πλέγμα συλλογικής νοσταλγίας, ναι. Αλλά είναι και μια σκυταλοδρομία όπου το μεταφερόμενο είναι η αίσθηση ταυτότητας. Και αν κάτι έχει αποδείξει μέχρι στιγμής αυτός ο 21^ος αιώνας (εξίσου ίσως αλλόκοτο, για κάποιους, όσο και μια τελετή βασιλικής ενθρόνισης) είναι ότι η ανάγκη ταυτότητας παραμένει έντονη κι επιτακτική. Για όλους. Απ’ άκρη σ’ άκρη της υφηλίου αντηχεί το «ποιοι είμαστε» είτε σαν ερώτηση είτε σαν δήλωση, και μαζί ένα βλέμμα που στρέφεται και προς τα πίσω: προς το «από πού ερχόμαστε». Και για ν’ απαντηθεί αυτό, ευπρόσδεκτο οτιδήποτε μπορεί να βοηθήσει.