Ποδοσφαίρου το ιστόρημα…

Κάθε λαός στην παγκόσμια ιστορία αγκάλιασε, διατήρησε και πάνω απ’ όλα προστάτευσε τις πολιτισμικές αξίες του από την πλαστογράφηση, την παρανόηση, μα πάνω απ’ όλα την παραποίηση και απαξία. Και αυτή η απαξία κυριάρχησε κυριολεκτικά σε όλα τα επίπεδα αισθητικής, παιδείας, πολιτισμού… Συγκλονιστική η κατάθεση του θεσσαλονικιού ιδρυτή του Ισραήλ Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, όταν επισκέφθηκε την Ελλάδα ο ρωμανιώτης λάτρης της ελληνικής σκέψης, που σπούδασε Φιλολογία, που έμαθε μόνος Αρχαία Ελληνικά, για να μπορεί να διαβάζει τους αρχαίους έλληνες συγγραφείς στο πρωτότυπο!

Και τούτο γιατί οι μεταφράσεις στην καθομιλουμένη υποβαθμίζουν οδυνηρά τη σημασία των κειμένων, ακρωτηριάζοντας κυριολεκτικά τη νοηματική τους. Και σε μία από τις συχνές επισκέψεις του στην Ελλάδα, παρακολουθώντας αρχαία τραγωδία στην Επίδαυρο, λοιδόρησε τους έλληνες συνοδούς του και βαθύτατα απογοητευμένος γιατί το θείο κείμενο του Σοφοκλή στην Αντιγόνη εκχυδαΐστηκε σε μια παρηκμασμένη και οδυνηρά δόκιμη γλώσσα, τους είπε: ασεβείτε και απαξιώνετε έναν παγκόσμιο πολιτισμό, ενώ μπορούσατε να ορίσετε τη μοναδική αρχαία ελληνική γλώσσα, όπως έκαναν οι Εβραίοι στο Ισραήλ, ανασταίνοντας μια νεκρή γλώσσα. Εσείς την καταργήσατε, ακόμα και τη δόκιμη αλλά πλήρη νοηματικά καθαρεύουσα, υιοθετώντας μια αδόκιμη παρακμιακή αργκό, τη δημοτική. Ιδια ακριβώς συμπεριφορά σε κάθε πτυχή της παγκόσμιας γραμματείας σας…

Βαθύτατα ειλικρινής αντίδραση του ελληνολάτρη δημιουργού του νεότερου εβραϊκού κράτους  που στο γραφείο του στο Τελ Αβίβ κυριαρχούσε ο πίνακας της Πλατωνικής Ακαδημίας. Και οδυνηρά ανακαλύπτουμε ένα πέπλο απαξίας σε κάθε σημαντική πτυχή του πολιτισμού μας. Ενα σημαντικό παράδειγμα το λαοφιλέστατο άθλημα στον πλανήτη, το ποδόσφαιρο! Ουδέποτε η τυφλή τα τ’ ώτα τον τε νουν, τα τ’ όμματα ελληνική διανόηση τόλμησε να αρθρώσει μια απόλυτα τεκμηριωμένη αλήθεια ότι το λαοφιλέστατο άθλημα ήταν ιδιαίτερα αγαπητό στην Αρχαία Ελλάδα…

Πρώτη καταγραφή στην Οδύσσεια, όπου στο θ’ κεφάλαιο, στίχοι 370-75, ο Ομηρος περιγράφει λεπτομερέστατα αγώνα ποδοσφαίρου και ράγκμπι (πετόσφαιρας) μαζί: «Ο ένας έριχνε την μπάλα κι ο άλλος κάνοντας ένα πήδημα την έπιανε, την ξαναέριχνε στον σύντροφό του, έριχνε ψηλά την σφαίρα και την γη που έθρεψε πολλούς, άρχισε να κτυπά με προικισμένα πόδια την σφαίρα και να κάνει στροφές γρήγορες και εναλλασσόμενες, ενώ οι άλλοι νέοι τον ζητωκραύγαζαν καθώς προστάτευε την σφαίρα από την επιθετικότητα των άλλων, και στον ουρανό υψώνονταν δυνατές φωνές».

Οµως και ο ιστορικός Αρριανός και ο Αντιφάνης, επιφανής κωμικός ποιητής του 4ου αιώνα, μας δίνουν εκπληκτικές πληροφορίες για το λαοφιλέστατο άθλημα:

– «Δώσε μου την μπάλα. Κτυπάει το κουδούνι των θερμών. Συνεχίζεις να παίζεις;». – Αρριανός, βιβλίο 140, 163

– «Μια µπάλα με φτερά. Αυτή η μπάλα γεμάτη από συμπιεσμένα φτερά βαλμένα με δυσκολία μέσα είναι λιγότερο μαλακή από μια μπάλα φουσκωμένη με αέρα». – Αρριανός βιβλίο 140, 45

– «Μια µπάλα με τρία κομμάτια. Εάν είσαι ικανός να την κτυπήσεις με ένα γρήγορο κτύπημα με το αριστερό, είναι δική σου. Δεν μπορείς; Ανίκανε, δώσε την μπάλα σε κάποιον άλλον». – Αρριανός, βιβλίο 140, 46

«Επιασε την μπάλα και γέλασε, καθώς την πέταξε σ’ έναν παίκτη και ταυτόχρονα έγνεψε πως θα την πετάξει σε άλλον. Εσπρωξε έναν άλλον παίκτη που του έκοβε τον δρόμο και έπιασε έναν άλλον απ’ τα πόδια και τον σήκωσε ψηλά, ενώ την ίδια ώρα ακούγονταν κραυγές και φωνές: Εξω από τα όρια! Πολύ μακριά! Πάνω από το κεφάλι του! Από πάνω! Πολύ κοντά! Πίσω!». – Αντιφάνης, 4ος αιώνας π.Χ. Κωμικός ποιητής

Ναι! Η τελευταία περιγραφή δεν είναι περιγραφή σύγχρονου αγώνα ποδοσφαίρου ή ράγκμπι. Είναι κάτι ανάμεσα στα δύο. Ενα από τα πολλά παιχνίδια με την μπάλα που παίζονταν στην αρχαία Ελλάδα. Το αρχαίο ελληνικό ποδόσφαιρο είχε ακριβώς αυτήν τη μορφή, δηλαδή θα μπορούσαμε να πούμε μια μίξη ποδοσφαίρου, ράγκμπι και πετόσφαιρας. Το όνομά του: Επίσκυρος. Το γήπεδο όπου διεξήγετο ο αγώνας ήταν χωρισμένο σε δύο μέρη με γραμμές από σκύρα (χαλίκια) και η μπάλα ήταν κατασκευασμένη από δερμάτινα κομμάτια ραμμένα μεταξύ τους με εντόσθια ζώων, ενώ στις δύο άκρες του γηπέδου ήταν χαραγμένη μια γραμμή, που συμβόλιζε τα δύο τέρματα. Η μπάλα αυτή του «ποδοσφαίρου» ήταν φουσκωμένη με αέρα και εξωτερικά ήταν ζωγραφισμένη με ζωντανά χρώματα και συνήθως διακοσμημένη με γεωμετρικά σχέδια. Το παιχνίδι ξεκινούσε όπως και σήμερα και ο στόχος ήταν για τις δύο ομάδες να περάσουν την μπάλα από την απέναντι εστία, το τέρμα. Τότε είχαμε αυτό που ορίζουμε σήμερα γκολ (goal, επίτευξη) δηλαδή επίτευξη του στόχου.

Μας διασώζονται ακόμη και ονόματα διασήμων «ποδοσφαιριστών» της αρχαιότητας, όπως του Αριστόνικου του Καρυστίου, του Δημοτέλη του Χίου, του Χαιρεφάνη και του Κτησιβίου του Χαλκιδέως. Οι κεφαλιές ήταν μέσα στο παιχνίδι καθώς και τα σπρωξίματα και οι σκληρές συγκρούσεις, για να εμποδίσουν τους αντιπάλους να φτάσουν την μπάλα. Χτύπαγαν την μπάλα τροφοδοτώντας τους συμπαίκτες τους και με τα πόδια αλλά και με τα χέρια. Το περίεργο είναι, όπως μας παραδίδει ο Αρριανός, ότι το παιχνίδι παιζόταν κυρίως από μικρά παιδιά και μεγάλης ηλικίας άνδρες, ενώ οι νέοι δεν λάμβαναν μέρος σ’ αυτό. «Φύγετε νεαροί. Αυτό το παιχνίδι με την μπάλα φουσκωμένη από αέρα έχει γίνει για μεσήλικες και παιδιά» (Αρριανός, XIV 47).

Αλλά και ο Γαληνός, ο μεγάλος αυτός γιατρός της ύστερης αρχαιότητας (180 μ.Χ.), στο έργο του των ασκήσεων με μικρή μπάλα, μας δίνει μια εκπληκτική περιγραφή του παιχνιδιού:

«Οταν οι παίκτες παρατάσσονται σε αντίθετες σειρές και αγωνίζονται για να εμποδίσουν τον αντίπαλο να κρατήσει την μπάλα στο κέντρο, τότε είναι άσκηση με κρατήματα στους ώμους πάλης. Ετσι το κεφάλι και ο λαιμός ασκούσε με τις κινήσεις, τα κρατήματά των τα πλευρά και το στήθος και το στομάχι από τα κρατήματα και τις λαβές με τα χέρια. Σ’ αυτό το παιχνίδι οι γλουτοί και τα πόδια τεντώνονται βίαια, γιατί αποτελούν τη βάση των κινήσεων. Ο συνδυασμός με το τρέξιμο μπροστά και πίσω και τα πηδήματα στα πλάγια, κάθε άλλο παρά μικρή άσκηση όχι μόνο για τα πόδια αλλά και για όλο το σώμα που είναι σε κίνηση. Ενα σύνολο από τένοντες και μυς ασκείται όταν τρέχεις μπροστά και άλλο όταν τρέχεις πίσω και άλλο πλάγια. Ο άνθρωπος που κινεί τα πόδια του μόνο προς μια κατεύθυνση, ο δρομέας για παράδειγμα, τα ασκεί ακανόνιστα και ανισομερώς».

Δεν ξέρουµε για τα έπαθλα των αγώνων, ούτε για τον ακριβή αριθμό των παικτών. Ξέρουμε ότι το άθλημα ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές, αφού από τα αποσπάσματα των αρχαίων συγγραφέων συνάγεται ότι πολλοί θεατές παρακολουθούσαν τους αγώνες και συμμετείχαν στην εξέλιξη του παιχνιδιού με φωνές, κραυγές, επιδοκιμασίες και ακόμη με συνθήματα. Από το Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών έχουμε δει μία εκπληκτική παράσταση αθλητή-ποδοσφαιριστή, ο οποίος επιχειρεί με άψογη τεχνική να «κοντρολάρει» την μπάλα πάνω στο δεξί του πόδι.

Είναι σαφές από την ανάγλυφη παράσταση πάνω σε μάρμαρο ότι ο ποδοσφαιριστής δεν πρέπει να πιάσει την μπάλα με τα χέρια του, γι’ αυτό και τα κρατάει πίσω από την πλάτη. Ενα μικρό παιδί τον παρατηρεί με θαυμασμό, ενώ πίσω από τον αθλητή βλέπουμε το ρούχο του, που το έχει ακουμπήσει πάνω σε έναν στύλο, αφού οι ποδοσφαιριστές ασκούσαν το άθλημα γυμνοί. Ηταν δηλαδή και το ποδόσφαιρο γυμνικός αγών, όπως και σχεδόν όλοι άλλωστε οι αγώνες στην αρχαία Ελλάδα.

Ευχαριστούµε τον φίλο μας αρχαιολόγο – ερευνητή – εκδότη Ευάγγελο Μπεξή για τις πληροφορίες – υλικό που μας παρείχε.