Χρόνια περικαρδιακή συλλογή και διαγνωστική προσέγγιση

Το περικάρδιο είναι μία μεμβράνη που περιβάλλει την καρδιά και την αρχή των μεγάλων αγγείων στη βάση της καρδιάς και αποτελείται από δύο χιτώνες, έναν εσωτερικό ορογόνο και ένα εξωτερικό ινώδη. Μεταξύ αυτών αφορίζεται η περικαρδιακή κοιλότητα η οποία φυσιολογικά περιέχει 15-50 ml διαυγές περικαρδιακό υγρό. Σε περιπτώσεις οξείας φλεγμονής του περικαρδίου, μια κατάσταση που ονομάζεται οξεία περικαρδίτιδα, συνήθως αυξάνεται η ποσότητα του περικαρδιακού υγρού μαζί με τους φλεγμονώδεις δείκτες στο αίμα. Η ανίχνευση περικαρδιακής συλλογής υγρού είναι σχετικά σύνηθες εύρημα στην καθημερινή κλινική πράξη είτε ως τυχαίο εύρημα είτε ως εκδήλωση συστηματικής ή καρδιακής νόσου. Το φάσμα των περικαρδιακών συλλογών είναι ευρύ και περιλαμβάνει από μικρές περικαρδιακές συλλογές έως μεγάλες συλλογές με ή χωρίς επιπωματισμό.

Τα πιθανά υποκείμενα αίτια των περικαρδιακών συλλογών περιλαμβάνουν την ιδιοπαθή περικαρδίτιδα (50% στον δυτικό κόσμο), τη φυματίωση στις αναπτυσσόμενες χώρες, τα αυτοάνοσα και αυτοφλεγμονώδη νοσήματα, τις κακοήθειες, τα μεταβολικά αίτια (ουραιμία, υποθυρεοειδισμός), την ακτινοβολία μεσοθωρακίου, την κύηση, τοξίνες και φάρμακα, καθώς και αιμοδυναμικά αίτια όπως καρδιακή ανεπάρκεια, πνευμονική υπέρταση και υπολευκωματιναιμία σε έδαφος κίρρωσης ήπατος και νεφρωσικού συνδρόμου…

Το ηχοκαρδιογράφημα είναι η μέθοδος εκλογής για την ανίχνευση και ποσοτικοποίηση της συλλογής, καθώς και πολύτιμο διαγνωστικό μέσο για τη διαχρονική παρακολούθηση αυτών των ασθενών και την εκτίμηση των αιμοδυναμικών επιπτώσεων της συλλογής. Για τη διάγνωση του υποκείμενου αιτίου, η φυσική εξέταση, το λεπτομερές ιστορικό, ο αιματολογικός έλεγχος (συμπεριλαμβανομένων δεικτών φλεγμονής, αυτοαντισωμάτων, θυρεοειδικών ορμονών) και η αξονική και μαγνητική τομογραφία συνεισφέρουν τα μέγιστα. Περικαρδιοκέντηση πραγματοποιείται σε υπόνοια βακτηριακής ή νεοπλασματικής αιτιολογίας.

Σημεία – κλειδιά στη διαγνωστική προσέγγιση των ασθενών με περικαρδιακή συλλογή υγρού είναι η παρουσία/απουσία καρδιακού επιπωματισμού (που οδηγεί σε χαμηλή πίεση και αιμοδυναμική κατάρρευση του ασθενούς), η κινητοποίηση ή μη φλεγμονωδών δεικτών, η παρουσία υποκείμενου νοσήματος και το μέγεθος και η χρονιότητά της.

Γενικά οι μικρές ιδιοπαθείς περικαρδιακές συλλογές είναι καλοήθεις. Οι μέτριες και μεγάλες συλλογές στις μισές περίπου περιπτώσεις συνδυάζονται με υποκείμενο δευτεροπαθές αίτιο και θα πρέπει να παρακολουθούνται κατά περίπτωση ανά 3-6 μήνες. Πρόσφατα δεδομένα είναι εφησυχαστικά σχετικά με την εξέλιξη των μεγάλων ιδιοπαθών συλλογών με ποσοστό εμφάνισης επιπωματισμού 2,2% και μηδενική θνητότητα. Γενικά μεγάλες συλλογές στον πρόσθιο περικαρδιακό χώρο πρέπει να παρακολουθούνται στενότερα γιατί οι δεξιές καρδιακές κοιλότητες είναι περισσότερο ευπίεστες από τις αριστερές λόγω του λεπτότερου τοιχώματος και κατά συνέπεια μεγαλύτερη η πιθανότητα εμφάνισης αιμοδυναμικών διαταραχών από αυτές.

Ο Κώστας Τσιούφης είναι καθηγητής Καρδιολογίας ΕΚΠΑ – Α’ Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική στο Ιπποκράτειο Αθηνών