Ο ρόλος του ηγέτη

Ο αμερικανός πολιτικός επιστήμονας James MacGregor Burns (1918-2014), από τους σημαντικότερους μελετητές της πολιτικής ηγεσίας, ισχυρίστηκε δηκτικά αλλά και εύστοχα πως ο ρόλος της ηγεσίας είναι από τα πιο συζητημένα αλλά και από τα λιγότερο κατανοητά πολιτικά φαινόμενα.

Η συζήτηση του ρόλου της ηγεσίας επικεντρώνεται συνήθως σε δύο άξονες. Αφενός στο πώς η προσωπικότητα διαμορφώνει την πολιτική συμπεριφορά του ηγέτη και, αφετέρου, πως η συμπεριφορά του επηρεάζει χαρακτηριστικά πολιτικής οργάνωσης και διάχυσης των πολιτικών μηνυμάτων. Τα διαφορετικά στυλ ηγεσίας μας βοηθούν να απαντήσουμε σε ερωτήματα όπως το γιατί ενώ οι ηγέτες διαβλέπουν πολιτικές ευκαιρίες, κάποιοι τις αξιοποιούν ενώ άλλοι όχι, Ή τον τρόπο με τον οποίο κάποιοι διεισδύουν σε ακροατήρια πέραν των στενών κομματικών τους ενώ άλλοι αδυνατούν.

Επηρεάζεται ο εκλογικός ανταγωνισμός από το στυλ ηγεσίας; Φυσικά. Βέβαια, ο βαθμός της επιρροής, συγκριτικά με άλλα στοιχεία του πολιτικού ανταγωνισμού, όπως τα προγράμματα, οι θεσμοί, τα ιδιαίτερα κοινωνικά και οικονομικά δεδομένα, αποτελεί στοιχείο διαρκούς συζήτησης.

Για την κατανόηση του ρόλου της ηγεσίας σήμερα, πρέπει να λάβουμε υπόψη τρεις αλλαγές του πολιτικού περιβάλλοντος.

Πρώτον, ο ρόλος των ιδεών και των αξιών. Η αυξημένη προβολή του ηγέτη και η εισαγωγή προτύπων lifestyle αποδίδεται στην σταδιακή από-ιδεολογικοποίηση και τη μείωση της κομματικής ταύτισης. Σήμερα, οι διαφορές των κομμάτων θεωρούνται δυσδιάκριτες από τους πολίτες, ακόμη και όταν αυτές αφορούν σημαντικά διακυβεύματα. Επομένως η εικόνα, η ρητορική αλλά και το προσωπικό παράδειγμα του πολιτικού ηγέτη θεωρούνται στοιχεία διάκρισης και διαφοροποίησης.

Δεύτερον, η μείωση της φυσικής απόστασης του ηγέτη και των πολιτών. Η τεχνολογική εξέλιξη και η έκρηξη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν μειώσει σημαντικά τις φυσικές αποστάσεις. Ας σκεφτούμε ποιες ήταν οι δυνατότητες ενός πολίτη να αντιδράσει, πόσο μάλλον να συνομιλήσει με έναν πολιτικό ηγέτη πριν από 30 χρόνια. Ηταν λίγες, σπάνιες και συνήθως μέσα από προστατευμένες πολιτικές και κομματικές διαδικασίες. Σήμερα, με μία δημόσια ανάρτηση και τη δύναμη της εικόνας, ο κάθε πολίτης μπορεί να δει το μήνυμά του να φτάνει στον πολιτικό ηγέτη.

Τρίτον, η μείωση της κοινωνικής απόστασης ηγέτη και πολιτών. Πριν από 30 χρόνια, οι ηγέτες ήταν κατά βάση πιο μορφωμένοι και πιο καταρτισμένοι από τους εκλογείς τους. Αυτή η ισορροπία, έχει αλλάξει, αν δεν έχει ανατραπεί πλήρως. Οι πολίτες διαθέτουν πλέον υψηλό μορφωτικό επίπεδο και σε πολλές περιπτώσεις υψηλότερη τεχνική κατάρτιση και επιστημονική εξειδίκευση.

Αυτές οι αλλαγές δεν φαίνεται να έχουν εμπεδωθεί από τις πολιτικές ηγεσίες. Αυτές παραμένουν προστατευμένες, σε ένα ασφαλές κομματικό και θεσμικό περιβάλλον. Επιπλέον, η έλλειψη δυνατοτήτων εκτόνωσης της δυσαρέσκειας και ανατροφοδότησης της πολιτικής με θεσμικά αντίβαρα, λειτουργεί αθροιστικά. Οταν δηλαδή το πολιτικό κλίμα αλλάζει, ο ηγέτης το καταλαβαίνει αργά και σπάνια διασώζεται.

Οπως μας έχει δείξει πολλές φορές η ιστορία, η διαχείριση της ήττας μα κυρίως της νίκης και η εφαρμογή πραγματικών αλλαγών είναι αυτά που αφήνουν το ιστορικό αποτύπωμα και την παρακαταθήκη των πολιτικών ηγετών στη χώρα.

Ο Γιώργος Σιάκας είναι επίκουρος καθηγητής πολιτικής συμπεριφοράς στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και  διευθυντής Ερευνών της Μονάδας Ερευνών Κοινής Γνώμης και Αγοράς του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας