«Η μοναξιά με αδράχνει και η ανάσα μου κόβεται»

Είναι οι φωνές γυναικών που δεν ακούστηκαν στην εποχή τους, καθώς βρέθηκαν στο περιθώριο που τις έθεσαν οι νόρμες και η κυρίαρχη σωφρονιστική πολιτική. Αλλά και φωνές από την κοινωνία των πολιτών που μίλησαν εξ ονόματος των ευάλωτων ομάδων ή ανέλαβαν πρωτοβουλίες για την ισότιμη κοινωνική συμμετοχή τους. Στον τόμο «Κορίτσια στο περιθώριο – Μαρτυρίες» (εκδ. Αλεξάνδρεια) η κοινωνική ψυχολόγος Μαρία Φαφαλιού συγκεντρώνει αποσπάσματα προσωπικών μαρτυριών, εκθέσεις, δημοσιεύματα, έρευνες, ακόμη και λογοτεχνικά κείμενα, διαφωτίζοντας τις συνθήκες ζωής στις παρυφές της κοινωνίας: από τα ιδρύματα έως τα αναμορφωτήρια και τις φυλακές του 19ου, του 20ού και του 21ου αιώνα. Με την άδεια του εκδοτικού οίκου δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το βιβλίο.

Η μαρτυρία
της Ελλης

Με το έμπα στο Α.Κ.Α.Θ. [Αναμορφωτικό Κατάστημα Ανηλίκων Θηλέων] το ‘σκασα. Για εβδομάδες. Οταν με γύρισαν πίσω, βρέθηκα στην απομόνωση. Χώρος δύο επί δύο, κάτω από τη στέγη. Με έναν φεγγίτη χωρίς τζάμι να μπάζει βροχή κι αέρα και μια πόρτα καγκελόφρακτη να σου κόβει το βλέμμα. Το στρωσίδι κατάχαμα. Την πρώτη μέρα κρύωνα, τη δεύτερη κρύωνα… Κρύωνα συνέχεια! Πάλευα το κρύο κι άντεξα το τσιμέντο. Κρύωνα, που λες, κρύωνα όλο και πιο πολύ, μπορώ να σ’ το επαναλάβω ώσπου να βαρεθείς να το διαβάζεις, αλλά δεν ξέρω πώς να σε κάνω να το καταλάβεις. Κάποια στιγμή το κορμί μου ξέρασε το κρύο.

Κι έτσι, ξαφνικά, έπαψα να κρυώνω. Ζούσα λοιπόν σ’ αυτή την τρύπα για όσο χρόνο δεν άντεχα το έξω. Γιατί εγώ έβγαινα από κει όποτε τ’ αποφάσιζα. Αυτό το ήξερα. Αυτό με κράταγε ζωντανή. Χωρίς μάνα και πατέρα, χωρίς σπίτι και δουλειά, η απομόνωση μου φαινόταν βάλσαμο.

Εγλειφα τις πληγές μου και περίμενα.

Το ‘σκαγα. [Σημ. Η Ελλη το ‘σκαγε με τις ευλογίες του νυχτοφύλακα που έκανε τα στραβά μάτια, μιας και εκείνη προφανώς του παρείχε άλλου είδους «εξυπηρετήσεις».] Το ‘σκαγα και ας μην είχα πού να πάω. Ο χρόνος μέσα σε αυτό το ευαγές ίδρυμα, χρόνος τους. Να διαφεντεύουν τον χρόνο μου, να μην έχω δικαίωμα ούτε στην ανάσα μου. Μα έμαθα να κλέβω. Να κλέβω χρόνο, να ελαχιστοποιώ τις ώρες του εγκλεισμού μου με τις ώρες της απόδρασης.

Το ‘σκαγα για να τους κλέψω από τον χρόνο που μου ‘κλεβαν. Κι ας μην είχα πού να πάω. Και ας τον σπαταλούσα όταν με γύριζαν πίσω στα πειθαρχεία και στην απομόνωση όλο αυτόν τον χρόνο που κέρδιζα εκεί έξω… Ομως ποτέ δεν κοιμήθηκα στα υπνωτήρια. Ποτέ δεν στοιβάχτηκα στην τραπεζαρία. Ποτέ δεν βγήκα στο προαύλιο. Ποτέ δεν πρόλαβαν να μακρύνουν ένα εκατοστό τα μαλλιά μου. Χρειάστηκαν χρόνια. Ε, ας μην το κάνουμε και θέμα.

Να πονάς. Ν’ αντέχεις. Να μάθεις ν’ αντέχεις όσο και αν πονάς. Οταν γλιτώνεις τα περιττά, δυναμώνεις. Αυτά σκεφτόμουνα, γι’ αυτό άντεξα. Το ‘σκαγα. Μια ρουτίνα που θα μάκραινε τον χρόνο τού μέσα, με τις συνεχείς τιμωρίες, αλλά στην τελική επιβραβεύτηκε η επιμονή μου. Με έδιωξαν τρία χρόνια πιο γρήγορα, «κάκιστη επιρροή» είπαν για τις άλλες που δασκάλευα.

Πού να το φανταζόμουν. Θα το ‘σκαγα συχνότερα.

Μες στη νύχτα μού ‘δωσαν το πολυπόθητο χαρτί, δύο η ώρα τα μεσάνυχτα. Ετσι στα ξαφνικά. Τρελάθηκαν; Ναι, όπως σ’ το περιγράφω.

Ηρθε η κουφάλα η διευθύντρια, ανέβηκε ως την απομόνωση και μου είπε:

«Φεύγεις τώρα. Μάζεψε ό,τι έχεις και δεν έχεις».

«Μα να ξημερώσει».

Εκανε πως δεν άκουσε.

«Τώρα».

Μάζεψα ό,τι βρήκα μπροστά μου, τα ‘χωσα σ’ ένα σακίδιο – μ’ αυτό που είχα έρθει -, κατέβηκα τις σκάλες. Εβρεχε. Ούτε ομπρέλα ούτε αδιάβροχο στις αποσκευές.

Βρήκαν τη μέρα.

«Να φύγει, να μη μας ντροπιάζει. Ανεπίδεκτη αναμόρφωσης».

Ανοιξε η σιδερένια πόρτα. Ημουν δεκαοκτώ.

«Να πας στον διάολο», είπε ο θυρωρός καθώς βρέθηκα στον δρόμο, με μια σακούλα στο χέρι.

«Ντροπή σας, ρε», πρόλαβα και του φώναξα, «που θέλετε να λέγεστε άνθρωποι».

Δεν είχα ιδέα για τη συνέχεια. Καρφωμένη έξω από την πόρτα του Α.Κ.Α.Θ. για ώρες. Ακίνητη. Κατά τις τέσσερις τα χαράματα κατηφόρισα στη Βασιλίσσης Σοφίας.

Ενα ταξί με έκανε μούσκεμα, με προσπέρασε, φρενάρισε, όπισθεν.

«Κοπελιά, πας πουθενά;»

«Να πάω μαζί του ή να μην πάω; Μαζί του και ό,τι βρέξει», σκέφτηκα.

Από τα σημειώματα της Ελλης, στο Σήλια Νικολαΐδου, Οι μέρες μας, οι νύχτες μας

Με κανελί ποδιές για να ξεχωρίζουν

Γεννήθηκα στο [Μαιευτήριο] «Ελενας» το 1948 και έζησα και μεγάλωσα στις προσφυγικές πολυκατοικίες. Ο συνοικισμός Νέα Ανατολή ήταν παράγκες άθλιες κολλημένες η μία πάνω στην άλλη, σκεπασμένες με πισσόχαρτα και βρίσκονταν ακριβώς εκεί που έχει κτιστεί η ΓΑΔΑ. Γυμνάσιο πήγα στο Β΄ Θηλέων. Είχα πιάσει φιλίες με παιδιά από το 10ο και το 3ο. Τα κορίτσια απ’ το αναμορφωτήριο σε σας [στα αγόρια] δείχναν τα βυζιά τους, αλλά εμάς μας έβριζαν. Κάποια απ’ αυτά έρχονταν στο σχολείο και οι ΑΘΛΙΟΙ υπεύθυνοι τα έντυναν με κανελί ποδιές για να ξεχωρίζουν από εμάς που φορούσαμε μαύρες. Θυμάστε τις μαύρες ποδιές μας με τα άσπρα γιακαδάκια;

Εύα Πετράκη, 14.12.2013, σχόλιο στο ΛΑΜΠΟΡΓΚΙΝΙ, «Αμπελόκηποι Αθηνών. Μεσοπόλεμος και προσφυγιά»

Από το ημερολόγιο
της Αννας

20 Νοεμβρίου 1966. Σήμερα δέχθηκα μια δυνατή μαχαιριά στην καρδιά μου από τον πατέρα μου, που τον λάτρευα σαν τον πιο αγαπημένο πατέρα του κόσμου. Μέσα μου σωριάστηκε ερείπιο ό,τι ωραίο θαύμαζα για το πρόσωπο και τα προτερήματά του. Περίμενα να δείξει κατανόηση για τα σφάλματά μου, να με αγκαλιάσει με συμπόνια και αγάπη και να με βοηθήσει να επανορθώσω τα λάθη μου. Ομως φέρθηκε σκληρά και απάνθρωπα, σαν να ήμουν ένα σκουπίδι. Δεν ξέρω αν θα μπορέσω ποτέ να συγχωρήσω την απαράδεκτη προσβολή που δέχθηκα από μέρους του.

Δημήτριος Γ. Δημηνάς, Η τελευταία εξομολόγηση

Γράμμα στη μάνα

Μανούλα, σου γράφω το γράμμα μέσα από την καρδιά μου. Μαζί με τη σκέψη που σε έχω μακριά εσένα και τ’ αδέλφια μου. Η σκέψη, μανούλα, είναι να άνοιγα τα χέρια να σας πάρω αγκαλιά. Να σου πω πόσο σ’ αγαπώ, ότι μου λείπετε και δεν ξέρω τι να κάνω. Δεν είμαι ένα παιδί που, επειδή έμπλεξε στα ναρκωτικά, τα έχει ξεχάσει όλα. Οχι. Δεν ξέχασα τίποτε. Είμαι πολύ πληγωμένη, πολύ δυστυχισμένη. Εχω υποφέρει στη ζωή. Δεν ένοιωσα ούτε χάδι ούτε τρυφερότητα και η καρδιά μου τα ζητά.

Γι’ αυτό ο άνθρωπος κάποτε γυρίζει σελίδα. Και τη σελίδα γύρισα. Εμένα, μανούλα, με έχει πάρει ένα καράβι. Και αυτό το καράβι με πάει μακριά σου. Ομως, πίστεψε, αυτό το καράβι κάποτε θα έρθει μέσα στην καρδιά σου. Τα λόγια σου, μανούλα μου, έχουν μείνει στην καρδιά μου. Εχω τύψεις για όσα σου έκανα. Είναι στιγμές που βγαίνω από τα όριά μου και χάνω τον κόσμο. Και με ξέρεις, μανούλα. Ξέρεις πόσο νευρική είμαι, το ξέρεις. Παρηγοριά μου τόσα χρόνια μια εικόνα σου που μου τα θυμίζει όλα και ένα δικό σου ρούχο. Δεν ξέρω αν θα λυγίσω ή αν θα συνεχίσω για σας. Μου έσφιξες το χέρι και με φίλησες. Το στερνό αντίο, μανούλα, στην καρδιά μου ψιθύρισες.

Γράμμα της ανήλικης Χριστίνας, στο Θεοδώρα Λειψιστινού (επιμ.), Εκκωφαντικές σιωπές. Εγκλειστες συναντήσεις ΙΙ.

Η 14χρονη Κούλα και η επίδραση
του κινηματογράφου

Ηταν τόση η επίδρασις των κινηματογραφικών αυτών έργων στη φαντασία των παιδιών αυτών, ώστε οι πλέον ευφάνταστοι και τολμηροί απεκαλούντο από τους άλλους με τα ονόματα των ηρώων των κινηματογραφικών έργων. Μάλιστα είχαν διαιρεθεί σε μικρές ομάδες με αρχηγούς κ.λπ. οι οποίες είχαν πάρει ονόματα συμμοριών κινηματογραφικών έργων, ως η συμμορία της «αράχνης», του «ροκαμβόλ», της «μαύρης χειρός», της «Κουν Κου, Κλανξ» [sic], του «Φαντομά» κ.λπ. Η μικροκλοπή δε ήταν το ελαφρότερο από τ’ αδικήματα, στα οποία επεδίδοντο τα μέλη των συμμοριών αυτών, μίαν των οποίων μάλιστα ενθυμούμαι, ότι την διηύθυνε μια μικρή 14 ετών, Κούλα ονόματι, η οποία εκάπνιζε χασίς, μιλούσε βραχνά κι εβλαστημούσε σαν παλιός αμαξάς και η οποία αργότερα μαζί με μερικά μέλη της συμμορίας της εκλείσθηκε στο Εμπειρίκειο άσυλο, όπου με την επιμέλεια της κ. Ρώτα εξέμαθε την «αργκό» που μιλούσε και έδειξε πως θα διορθωνότανε.

Αριστοτέλης Ν. Κουτσουμάρης, «Ο κινηματογράφος και η επίδρασις αυτού στην αύξηση της εγκληματικότητος των νέων»

Για μήνες στο νοσοκομείο…
επειδή δεν είχαν πού να πάνε

Το 1945 ανέλαβε ο άντρας μου [Κώστας Αλιβιζάτος] τη διεύθυνση της

Πανεπιστημιακής Χειρουργικής Κλινικής στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο. Στα «Πεπραγμένα» της Κλινικής του 1945-1946 σημειώνεται ότι «εν τη Κλινική υπήρχον σχεδόν πάντοτε περί τα 12-15 παιδιά, κάτω των 12 ετών, άτινα ενοσηλεύοντο αναμίξ μετά των ενηλίκων, και προς αποφυγήν του συγχρωτισμού των μικρών τούτων παίδων μετά των τελευταίων και προς αρτιωτέραν παρακολούθησιν αυτών…» αποφασίστηκε να τα συγκεντρώσουν τουλάχιστον σ’ έναν ιδιαίτερο θάλαμο. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ορισμένα από αυτά είχαν έρθει από την επαρχία, και λόγω των συνθηκών που επικρατούσαν τότε στην ύπαιθρο δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στα χωριά τους. Γι’ αυτό, μετά την αποθεραπεία τους, έμεναν για μήνες στο νοσοκομείο. Ετσι περιφέρονταν στους θαλάμους ξυπόλυτα, αδύνατα και ρακένδυτα, ζώντας τον πόνο, τα βογκητά των νοσηλευομένων, ακόμη και τον θάνατο.

Για την οργάνωση της ζωής των παιδιών στο θάλαμο ζητήθηκε κάποια εθελοντική βοήθεια [υπεύθυνη της διοργάνωσης η Λιλή Αλιβιζάτου]. Χάρη στη συμπαράσταση φίλων, ασπρίστηκε ένας θάλαμος που παραχωρήθηκε από τη διεύθυνση στο παλιό κτίριο του Ιπποκρατείου, καθαρίστηκε, βάφτηκαν τα κρεβάτια του και, αφού πλύθηκαν και ντύθηκαν, τα παιδιά εγκαταστάθηκαν εκεί. Διάφορες οργανώσεις μάς προμήθευσαν δύο παιδικά κρεβάτια, μια καρέκλα με τροχούς, ρούχα, δυναμωτικές τροφές, γάλα, ζάχαρη, ενέσεις, παιχνίδια, βιβλία, γραφική ύλη. Φίλες που έμεναν κοντά στο νοσοκομείο ανέλαβαν να πηγαίνουν εναλλάξ κάθε πρωί και να ετοιμάζουν ένα δυναμωτικό ρόφημα. Για το θέμα της απασχόλησης προσφέρθηκε μια νέα εκπαιδευτικός να πηγαίνει τα απογεύματα, να παίζουν μαζί, να διαβάζουν παραμύθια και να κάμνουν λίγο μάθημα ανάγνωσης και γραφής, γιατί τα περισσότερα ήταν αναλφάβητα.

[Μεταξύ των παιδιών ήταν οι: Γιώργος Χ. 11 ετών, Στέλλα Κ. 11 ετών, Α(γάπη;) Κ. 11 ετών, Γιολάντα Κ. 10 ετών, Πολ. Λ. 12 ετών, Αναστάσιος Μ. 13 ετών, Επαμεινώνδας Ν. 9 ετών, Ε(λένη;) Ορφ. 12 ετών, Αγγελική Π. 11 ετών, Αργύρης Ψ. 10 ετών, Ευάγγελος Σ. 11 ετών, Ελένη Ζ. 13 ετών, Νίτσα 11 ετών.]

Από το «Αντί Προλόγου» της Λιλής Αλιβιζάτου, στο Λιλή Αλιβιζάτου, Από τα παιδιά του πολέμου στον κόσμο των παραμυθιών. Ζωγραφιές από τον παιδικό θάλαμο, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο, 1945-1948

Σαν το διψασμένο χώμα

Παίρνανε τα κοριτσάκια μάτια μου τα φτωχά, τα πεινασμένα, τ’ αρφανά, πως θα τα ταΐσουνε κι ύστερα τα βρίσκανε τα κορίτσια μέσα στα μπουρδέλλα πουτάνες. Ξέρεις τι ‘ναι πείνα, άμα δεν έχεις κανένα να σε υποστηρίξει κι άμα δεν ξέρεις πού πας και ποια είσαι και δεν έχουνε τα μυαλά σου πήξει; Ο Θεός να σε φυλάει… Είναι σαν εκείνο το διψασμένο χώμα, που δέχεται το κατουρλιό και το βρώμικο νερό σα μπάλσαμο, και γίνεται πηλός κι όπου βρίσκεσαι, αυτό το σκέδιο γίνεται… Σαν το ζυμάρι πλάθεται…

Γιώργης Παπάζογλου, Αγγέλα Παπάζογλου: Τα χαΐρια μας εδώ, ονείρατα της άκαυτης και της καμμένης Σμύρνης

Γράμμα-εξομολόγηση μιας νεαρής κοπέλας

13.5.2001

Είμαι μόνη μου, ανάμεσα σε τέσσερις τοίχους και προσπαθώ απελπισμένη κοντά στο παράθυρο να συνέλθω από τη βαριά στενοχώρια και τη θλίψη! Η μοναξιά με τυλίγει από παντού. Με αδράχνει με τα απαίσια παγωμένα δάχτυλά της και η ανάσα μου κόβεται. Στο στήθος μου σιγοπνίγεται ένας λυγμός και τα μάτια μου κουράστηκαν πια να βγάζουν δάκρυα, στέρεψαν.

Η ζωή με καλεί, το νοιώθω. Μα εγώ δεν την ακούω. Εχω φράξει τα αυτιά μου κι εκείνη γελάει ειρωνικά. Η μια σκέψη διαδέχεται την άλλη. Αραγε είναι νωρίς ή αργά για μένα να ξεκινήσω καινούρια ζωή; Να βρω το δρόμο μου;

Εβλαψα μόνη μου τον εαυτό μου! Ξενύχτι, ποτό, τσιγάρο, το αποτέλεσμα καταστροφή. Εκανα πολλά πράγματα που δεν ήθελα, με ανάγκαζαν… Βοήθησέ με Θεέ μου να απελευθερωθώ και να αποκτήσω την αληθινή Πίστη, την αληθινή ελευθερία! Βοηθείστε με.

Λίτσα.

(Γράμμα της Λίτσας, στο Αναστασία Α. Παπακωνσταντίνου-Μαλάμη, επιμ., 55 χρόνια στο κελλί της φυλακισμένης)