Γράφοντας με σφιγμένα δόντια

Στο αυτοβιογραφικό του διαμαντάκι με τίτλο «Εντός, εκτός» ο Ολύμπιος Δαφέρμος μετατρέπει την εμπλοκή του στο Αντιδικτατορικό Φοιτητικό Κίνημα (στο εξής: ΑΦΚ) από μια επιλογή ηρωική, υπερβατική και ίσως εξωανθρώπινη σε κάτι πολύ προσωπικό και εν τέλει γήινο.

Το βιβλίο χωρίζεται σε εννιά μικρά κεφάλαια (συν δύο παραρτήματα), ουσιαστικά όμως αποτελείται από δύο διαφορετικά μέρη. Το δεύτερο από αυτά αφορά εκτιμήσεις, απογοητεύσεις και σχόλια του συγγραφέα για τον ρόλο της Αριστεράς και την τρέχουσα πολιτική κατάσταση όπως αυτή έχει διαμορφωθεί τα τελευταία περίπου τριάντα χρόνια και ιδίως μετά την εμπειρία της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Το πρώτο μέρος είναι ένα έργο αυτόνομο καθώς συνιστά ένα εγχείρημα βιογράφησης του εαυτού και σε έναν βαθμό της γενιάς του. Ο Δαφέρμος δεν είναι τυχαία περίπτωση. Γεννημένος στην Αξό Ρεθύμνου το 1947, σπούδασε στο ΕΜΠ, από όπου έλαβε το πτυχίο του μηχανολόγου – ηλεκτρολόγου, εργάστηκε στον ιδιωτικό τομέα και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ενώ στα τελευταία του χρόνια πριν συνταξιοδοτηθεί διετέλεσε σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. Ως φοιτητής του ΕΜΠ υπήρξε από τα ηγετικά στελέχη του ΑΦΚ, ενώ η εμπλοκή του σε αυτό οδήγησε χρόνια αργότερα (στη δεκαετία του 1990) στην εκπόνηση μιας διδακτορικής διατριβής για την ανάπτυξη του φοιτητικού αγώνα ενάντια στη δικτατορία, η οποία υπήρξε ίσως η πρώτη σοβαρή και σοβαρά συγκροτημένη απόπειρα να μελετηθεί συνολικά το άκρως γοητευτικό αυτό κεφάλαιο της σύγχρονης ιστορίας μας.

Εχοντας τη διπλή ταυτότητα του πρωταγωνιστή του ΑΦΚ (ενός εκ των πρωταγωνιστών, για την ακρίβεια) και του ιστορικού του κινήματος, ο Δαφέρμος επανέρχεται σήμερα με ένα κείμενο σεμνό και διακριτικό που ξεκλειδώνει όμως με τη δύναμή του ορατές και αόρατες πτυχές της στράτευσης. Αντιλαμβάνομαι την εύλογη απορία του αναγνώστη: ένα ακόμη κείμενο – μαρτυρία για το ΑΦΚ; Τι παραπάνω έχει να πει; Ευτυχώς, δεν είναι έτσι. Και δεν είναι έτσι, γιατί ο συγγραφέας του δεν επιχειρεί να αφηγηθεί τη ζωή ενός ήρωα με μια γραφή βουτηγμένη στον ναρκισσισμό, αλλά την πορεία ζωής ενός ανθρώπου ο οποίος συγκροτεί την υποκειμενικότητά του με όρους ιδιαίτερα σκληρούς και γι’ αυτό απροσδόκητα οικείους, θέτοντας «παιδιόθεν», όπως θα λέγανε οι παλιοί φιλόλογοι, ως προγραμματικό σχέδιο της ζωής του την εξέγερση απέναντι σε κάθε αδικία. Στο πλαίσιο αυτό η ζωή του Δαφέρμου μετατρέπεται σε μια παραδειγματική περίπτωση, ένα μικροσκόπιο που βοηθά να βουτήξουμε βαθιά στα αχαρτογράφητα νερά του ανθρώπινου ψυχισμού, στους τρόπους που αυτός δομείται αλλά και στα αίτια που αντιδρά. Η βιογραφική διαδρομή του Δαφέρμου όπως την προβάλλει ο ίδιος μέσα από το γραπτό του δεν είναι εκείνη ενός «υπερανθρώπου» που μέσα από διάφορα ερεθίσματα οδηγείται μονόδρομα στη σύγκρουση με την καταπιεστική εξουσία, αλλά αυτή ενός ανθρώπου που θα μπορούσε να είναι οιοσδήποτε από εμάς. Στο βάθος του «σκοτεινού χωριού» η φιγούρα της μάνας. Μάνα σκληρή και απόμακρη, η επιτομή της εξουσίας και της αδικίας, μορφή που ακόμη και σήμερα μνημονεύεται στις σελίδες του βιβλίου με μια συγκλονιστική αποστασιοποίηση ως «δασκάλα» και ποτέ ως «μάνα» ή «μητέρα». Στον αντίποδα αυτής ο πατέρας. Ζεστός και ευπροσήγορος, πονετικός και τρυφερός, στήριγμα ψυχολογικό και συναισθηματικό σε κάθε δυσκολία. Καταφύγιο. Η οικογένεια ως μικρογραφία της κοινωνίας. Η οικογένεια ως αρχή των πάντων.

Εξομολογητικός ο Ολύμπιος θυμάται τα παιδικά του χρόνια και τους δαίμονες που τον στοίχειωσαν. Τη «δασκάλα», τους σκληρούς καθηγητές στο σχολείο, τις παράλογες πραγματικότητες του μετεμφυλιακού πανεπιστημίου, τους ασφαλίτες και τα «καρφιά», τη βία του καθεστώτος. Αλλά και τα ανακουφιστικά αντίβαρα. Το διάβασμα με στόχο την κατανόηση του κόσμου αλλά κυρίως του εαυτού, την ποίηση του αντιδικτατορικού κινήματος, την ελπίδα που γεννιέται καθημερινά ως δημιουργία δίπλα μας. Ο συγγραφέας, εμμονικά προσκολλημένος στην αξία της δικαιοσύνης και στην ουτοπική ενατένιση μιας κοινωνίας όπου δεν έχει θέση η εκμετάλλευση του ανθρώπου από τον άνθρωπο, βρίσκεται συχνά αποσυνάγωγος, φυγόκεντρος από τις καινούργιες προτεραιότητες που αναδύθηκαν στα χρόνια που ακολούθησαν τη Μεταπολίτευση στην ελληνική κοινωνία, έκπληκτος από τον κυνισμό των παλιών (κάποιων, όχι όλων ευτυχώς) συντρόφων. Αλλοτε εντός και άλλοτε εκτός (όπως εύστοχα τονίζει ο τίτλος του βιβλίου), ο Δαφέρμος θα βιώσει μια σειρά από οδύνες που παρά το ότι βιώνονται ατομικά και ως προσωπικά πάθη, συνιστούν αναπόσπαστο και ελάχιστα ερευνημένο κομμάτι των τεκτονικών μετακινήσεων που αθόρυβα αλλά σταθερά έλαβαν χώρα και στην Ελλάδα την περίοδο της ύστερης νεωτερικότητας. Πάθη προσωπικά αλλά δομημένα κοινωνικά με πρώτη τους ύλη και μαγιά την ίδια την Ιστορία. Ο Δαφέρμος θα μιλήσει για όλα αυτά όχι ως αυτοθαυμαζόμενος δανδής των καιρών του, αλλά με την τρωτότητα ενός ευαίσθητου ανθρώπου που έχει υποφέρει. Η απογοήτευση από τους παλιούς συντρόφους, η ανθρωπολογική μετάλλαξη της ελληνικής κοινωνίας σε ένα διάβα περίπου σαράντα χρόνων, η δύσκολη μάχη με την κατάθλιψη, η ανακάλυψη της δυσλεξίας, οι νέες ελπίδες και οι νέες ματαιώσεις. Μιλώντας για την υποκειμενικότητά του, ο συγγραφέας μιλάει για τη γενιά του χωρίς να προχωρεί σε φλύαρες γενικεύσεις. Αποκαθηλώνει συνειδητά τον ηρωισμό της, όμως γι’ αυτό τελικά την εξυψώνει ακόμη περισσότερο. Κάνει την ιστορία του Αντιδικτατορικού Φοιτητικού Κινήματος γήινη, την κάνει ωστόσο κυρίως ανθρώπινη, ενίοτε μάλιστα απρόσμενα οδυνηρή, θυμίζοντας ότι ακόμη και για εκείνους που είχαν την αποκοτιά να μετρηθούν με την κτηνωδία ενός αυταρχικού καθεστώτος, κάποτε οι μεγαλύτεροι δαίμονες (ίσως και να) υπήρξαν αυτοί που κρύβονταν εντός τους. Σπουδαίο βιβλίο από πολλές απόψεις. Συγκινητικό.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο Αυστραλία. Δέκα ιστορίες κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος