Εχει έλθει ο καιρός;

Τον Ιανουάριο 2021, όταν οι αποκαλύψεις της Σοφίας Μπεκατώρου άνοιξαν την πόρτα στο ελληνικό #MeToo, η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου χαιρέτισε το θάρρος της χρυσής ολυμπιονίκη να δημοσιοποιήσει την τραυματική της εμπειρία και σημείωνε ότι τέτοια περιστατικά, τραυματικά πάντοτε, γίνονται ακόμη εντονότερα στο πλαίσιο εκμετάλλευσης σχέσεων εξουσίας και επαγγελματικής εξάρτησης, που έρχονται να επιτείνουν την παραδοσιακά άνιση σχέση εξουσίας μεταξύ ανδρών και γυναικών και τα αρνητικά στερεότυπα περί βιολογικού και κοινωνικού φύλου. Παρατηρώντας δε την καταιγίδα που ακολούθησε στα ΜΜΕ και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, θεώρησε σκόπιμο να επισημάνει τον υψηλό κίνδυνο δευτερογενούς και συνεχιζόμενης θυματοποίησης, εκφοβισμού και αντεκδίκησης εις βάρος ανθρώπων που ήδη έχουν υποστεί μια ευθεία και βαριά παράβαση του δικαιώματός τους στον αυτοπροσδιορισμό, την αξιοπρέπεια και την ιδιωτική ζωή.

Σαν να μην πέρασε μια μέρα… Παρακολουθούμε και πάλι μια γενναία γυναίκα να βρίσκει τη δύναμη και το θάρρος να υπερβεί το τραύμα, τη βάναυση παραβίαση του εαυτού της, την απόλυτη αίσθηση αδυναμίας που συνιστά ο βιασμός, για να απευθυνθεί, ως όφειλε και κατά πώς όφειλε, στις αρμόδιες αρχές. Παρακολουθούμε και πάλι την πλήρη κατάλυση του δικαιώματός της στην ιδιωτικότητα, χωρίς κανέναν σεβασμό στο απόρρητο της ποινικής προδικασίας. Παρακολουθούμε και πάλι ένα κύμα χυδαιότητας στα κοινωνικά δίκτυα σε μια σαφή προσπάθεια απαξίωσης και τελικά εκφοβισμού της καταγγέλλουσας, με λόγια και σχόλια σαφώς υποτιμητικά, σαφώς σεξιστικά, σαφώς τοξικά – και μια αντίστοιχη τάση εξωραϊσμού της πραγματικότητας, αφού οι ωραίοι δεν χρειάζονται να πιέσουν: άραγε οι μη ωραίοι, που φαντάζομαι χρειάζονται, μπορούν; Και είναι αυτό κοινωνικά αποδεκτό; Και δεν ξεχνώ ασφαλώς το τεκμήριο αθωότητας του κατηγορουμένου, που και αυτό παραβιάζεται εξίσου βάναυσα, με τρόπο εξίσου ανθρωποφαγικό και απαράδεκτο.

Τι άλλαξε έκτοτε, στα δύο αυτά χρόνια που πέρασαν; Ισχυρίζομαι ότι δεν άλλαξε αλλά πάντως αλλάζει ο τρόπος που προσεγγίζουμε πλέον τα πράγματα. Καμία και κανείς δεν μπορεί πλέον να ισχυριστεί ότι δεν γνώριζε πως η σεξουαλική παρενόχληση και – πολύ περισσότερο – ο βιασμός είναι απλώς αδιανόητα σε μια σύγχρονη κοινωνία. Καμία και κανείς δεν μπορεί πλέον να ισχυρισθεί ότι δεν ήξερε πως το θύμα επαναθυματοποιείται μέσα από την ποινική διαδικασία αλλά και μένει εκτεθειμένο, βορά στα ένστικτα του αγελαίου πλήθους. Καμία και κανείς δεν μπορεί πλέον να ισχυρισθεί ότι δεν ξέρει καλύτερα, είτε είναι μέρος του (κρατικού) μηχανισμού προστασίας και δίωξης είτε παρακολουθεί τα τεκταινόμενα με το περίεργο και συχνά αποστασιοποιημένο μάτι του θεατή. Και χωρίς να είμαστε τόσο κοντά, ίσως να μην είμαστε και τόσο μακριά από την αλλαγή υποδείγματος. Γιατί όντως έχει έλθει ο καιρός το αίσθημα ντροπής και ενοχής να μη βαραίνει τα θύματα αλλά τους δράστες ανάλογων περιστατικών και όσους τους ανέχονται.

Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια στη Νομική Σχολή, ΕΚΠΑ και πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου