Θρησκεία και επιστήμη: βίοι παράλληλοι;

Ο βέλγος ιερέας και αστρονόμος Ζορζ Λεμέτρ, ένας από τους πρώτους θεωρητικούς του Μπιγκ Μπανγκ που δεν ήταν παρών στη συνάντηση, ζήτησε να δει προσωπικά λίγες ημέρες αργότερα τον Πάπα. Και του είπε ότι ήταν λάθος να επιδιώκει μια τεχνητή σύγκλιση της επιστήμης με την πίστη. Τα πεδία ενδιαφέροντός τους, τόνισε, είναι τελείως διαφορετικά. Αλλά δεν τον έπεισε.

Ο Πάπας Πίος δεν ήταν πάντως ο πρώτος διδάξας. Την ίδια αυθαίρετη σύγκλιση, γράφει ο «Economist», είχε επιχειρήσει να κάνει ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ο Ουίλιαμ Γκράχαμ με το βιβλίο του «Το Δόγμα της Επιστήμης». Είχε εντυπωσιάσει μάλιστα τον Δαρβίνο, ο οποίος του έγραψε το 1881: «Εκφράσατε την ενδόμυχη πεποίθησή μου, πολύ ζωηρότερα και σαφέστερα απ’ ό,τι θα το είχα κάνει εγώ, πως το Σύμπαν δεν είναι προϊόν τύχης».

Δέκα χρόνια αργότερα, ο Τζον Ουίλιαμ Ντρέιπερ υποστήριξε το ακριβώς αντίθετο: η θρησκεία και η επιστήμη δεν τέμνονται πουθενά. Το βιβλίο του «Ιστορία της Σύγκρουσης ανάμεσα στη Θρησκεία και την Επιστήμη», που έκανε δεκάδες επανεκδόσεις και μεταφράστηκε σε τουλάχιστον δέκα γλώσσες, έμελλε να αποτελέσει τον οδηγό για την προσέγγιση αυτού του θέματος τον επόμενο αιώνα. Κι έρχεται σήμερα ο Νίκολας Σπένσερ, ένας από τους οξυδερκέστερους παρατηρητές των θρησκευτικών πραγμάτων στη Βρετανία, για να δηλώσει ότι δεν είναι οξύμωρη ούτε η «μεσαιωνική επιστήμη» ούτε ο «θρησκευτικός ορθολογισμός». Από την αρχαία επιστήμη όπου «το θείο ήταν παντού» μέχρι το Χαλιφάτο των Αββασιδών στη Βαγδάτη, τον Μαϊμονίδη και την Τεχνητή Νοημοσύνη – γράφει στο βιβλίο του «Magisteria» –  η θρησκευτική ιστορία και η επιστημονική ιστορία διασταυρώνονται συνεχώς.

Ο κατάλογος των επιστημόνων που πίστευαν στον Θεό, σημειώνει ο συγγραφέας, είναι μακρύς: από τον Μάικλ Φάραντεϊ και τον Τζέιμς Κλερκ Μάξγουελ μέχρι τον Γκρέγκορ Μέντελ και τον Ζορζ Λεμέτρ. Το 1933, πολλά χρόνια δηλαδή πριν συναντήσει τον Πάπα Πίο 12ο, ο τελευταίος είχε προβεί σε μια θεμελιώδη παρατήρηση: «Ούτε ο Απόστολος Παύλος ούτε ο Μωυσής είχαν την παραμικρή ιδέα για τη σχετικότητα». Οι συγγραφείς της Βίβλου είχαν εμβαθύνει στο ζήτημα της σωτηρίας, στα άλλα ζητήματα όμως ήταν εξίσου σοφοί ή αμαθείς με τη γενιά τους. Η επιστήμη και η θρησκεία δεν αποτελούν εν τέλει διαφορετικές προσπάθειες να εξηγηθούν τα ίδια πράγματα. Και καμιά από τις δύο δεν πρέπει να απορρίπτει την άλλη. «Η νευροεπιστήμη δεν έχει περισσότερες πιθανότητες να εντοπίσει την ηθική ή την ψυχή σε μια μαγνητική τομογραφία», γράφει ο Σπένσερ, «απ’ όσες έχουν οι ηθικολόγοι ή οι θεολόγοι να εντοπίσουν ενδείξεις της λειτουργίας του μετωπιαίου λοβού στα Ηθικά Νικομάχεια ή στη Βίβλο».

Οι άνθρωποι αποτελούν σύνθετο είδος, επισημαίνει ο βρετανός ερευνητής, και πρέπει να ανέχονται αυτή τη συνθετότητα χωρίς να κηρύσσουν τον πόλεμο. Η αμφιβολία είναι εγγενής στην ανθρώπινη, πνευματική, διανοητική, ακόμη και ψυχολογική ζωτικότητά μας, συμπληρώνει ο γάλλος ιστορικός των επιστημών και θεολόγος Ζακ Αρνούλ στο βιβλίο του «Ο Θεός δεν έχει ανάγκη από αποδείξεις». Η απουσία αμφιβολίας μάς τοποθετεί σε μια τέλεια, ακίνητη, τάξη. Και η μοναδική γνωστή τέτοια τάξη είναι ο θάνατος.

Πολλοί από τους δημιουργιστές υποστηρίζουν ανέντιμες θέσεις και αμφισβητούν τις επιστημονικές προόδους, λέει ο Αρνούλ σε συνέντευξή του στη «Monde». Καταδικασμένη όμως είναι και η προσπάθεια πολλών επιστημόνων, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Ρίτσαρντ Ντόκινς, να μας πείσουν ότι η επιστήμη θα εξηγήσει τα πάντα, θα κυβερνήσει τον κόσμο, θα αντικαταστήσει τις θρησκείες, ακόμη και τη φιλοσοφία.

Δηλαδή, μέρες που είναι, να κρατάμε αποστάσεις και από τα θαύματα; Να θεωρήσουμε ότι μπορεί να γίνονται, μπορεί και όχι; «Πολλοί γιατροί μού λένε ότι συναντούν καθημερινά περιπτώσεις ανεξήγητων θεραπειών», απαντά ο γάλλος θεολόγος. «Κάποιοι το αποδίδουν στην τύχη, κάποιοι άλλοι σε έναν λόγο που δεν γνωρίζουμε ακόμη, ενώ δεν λείπουν κι εκείνοι που μιλούν για τον Θεό, την Παναγία ή κάποια θεία παρέμβαση. Δεν βλέπω κανένα πρόβλημα σ’ αυτό: αν η θεραπεία ενός ασθενή βγαίνει από μέσα του, τόσο το καλύτερο, ενισχύει την πίστη του. Τα θαύματα δεν συνιστούν αποδείξεις παρά γι’ αυτούς που εντοπίζουν εκεί μια θεία πράξη. Για τους άλλους, αποτελούν απλώς γεγονότα που δεν έχει ακόμη εξηγήσει η επιστήμη».

Πιερ Τεγιάρ ντε Σαρντέν (1881-1955)
Δεν έβλεπε κανένα
Παλαιοντολόγος, φιλόσοφος, Ιησουίτης, ο Πιερ Τεγιάρ ντε Σαρντέν έζησε σε μια περίοδο όπου αναπτύχθηκαν πολλές επιστημονικές θεωρίες αποφασιστικής σημασίας: το Μπιγκ Μπανγκ, η γενετική, η εξέλιξη, η προϊστορία. Συνέβαλε και ο ίδιος στην ανάπτυξη των επιστημών που μας επιτρέπουν να έχουμε μια καλύτερη ιδέα για την προέλευση του είδους μας. Δεν έπαψε ποτέ όμως να είναι πιστός, λέει ο Ζακ Αρνούλ. Οπως ο Απόστολος Παύλος ή οι Εκκλησιαστικοί Πατέρες, αναρωτιόταν: ποια είναι τα όρια του έργου του Θεού; Και δεν έβλεπε κανένα. Χωρίς να πέφτει στον δογματισμό και παραμένοντας στο πεδίο της πίστης, όχι των αποδείξεων, ο Τεγιάρ ντε Σαρντέν είναι έτσι πολύτιμος για να καταλάβουμε πώς η επιστήμη μπορεί να αμφισβητεί την παράδοση, να ανοίγει καινούργιες προοπτικές ή να ανακαλύπτει εκ νέου όσα έχουν ξεχαστεί.