Ο καλός, ο κακός και ο… άγνωστος

Την τελευταία 20ετία, οι νέες τεχνολογίες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ, social media) έχουν κυριαρχήσει στη ζωή μας, προσωπική και επαγγελματική, με τα παιδιά και ιδιαίτερα τους εφήβους να είναι ενεργοί χρήστες τους. Καθώς η χρήση κινητών και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης όπως π.χ. Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok γίνονται καθημερινά ολοένα και πιο δημοφιλείς τρόποι επικοινωνίας, η χρήση τους εγείρει προβληματισμό, ακόμα και ανησυχίες για τον ρόλο και τις πιθανές επιπτώσεις τους στην ψυχική υγεία, συμπεριφορά και ανάπτυξη των ανηλίκων.

Η μελέτη HBSC σε 29 χώρες (από την Ελλάδα η καθηγήτρια Α. Κοκκέβη), σε δείγμα περίπου 155.000 εφήβων μέσης ηλικίας 13½ ετών, δείχνει την περίοδο 2017/2018 πως το 1/3 των νέων αναφέρει μεγάλη χρήση των ΜΚΔ, ενώ 7% κάνουν προβληματική χρήση τους (επηρεάζει, δηλαδή, ικανοποίηση από τη ζωή, ψυχική υγεία, σχολείο, σχέσεις με οικογένεια και συνομηλίκους κ.λπ.) με συμπτώματα εξάρτησης. Η μελέτη δείχνει διαφορετικά αποτελέσματα σε χώρες με χαμηλά ή αντίθετα υψηλά ποσοστά προβληματικής χρήσης των ΜΚΔ. Ομως, σε όλες τις χώρες οι προβληματικοί χρήστες ανέφεραν χαμηλότερη ευεξία σε όλους τους παραπάνω τομείς, παρά οι μη προβληματικοί χρήστες. Σύντομα θα έχουμε και αποτελέσματα από δική μας σε εξέλιξη έρευνα σε γυμνάσια στα πλαίσια του διηπειρωτικού δικτύου GCAMHS.

Σε πολλές μελέτες, η αυξημένη χρήση των ΜΚΔ στις μικρές ηλικίες έχει συνδεθεί με περισσότερα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Επίσης, με χαμηλή αυτοεκτίμηση και ικανοποίηση για το σώμα τους, καθώς και αυξημένο κίνδυνο ηλεκτρονικού εκφοβισμού (cyber-bullying), επικοινωνίας με αγνώστους, μεγαλύτερη έκθεση σε πορνογραφικό υλικό και επικίνδυνες σεξουαλικές συμπεριφορές. Σε άλλη μελέτη, οι χρήστες των YouTube, Instagram και Snapchat αναφέρουν περισσότερες ανησυχίες για την εικόνα σώματος και παθολογικά διατροφικά θέματα παρά οι μη χρήστες, χωρίς να διαφέρουν σε συμπτώματα κατάθλιψης ή κοινωνικού άγχους. Οι συγκρίσεις για την εξωτερική εμφάνιση αποτελούσαν προγνωστικούς παράγοντες ψυχικής υγείας και μερικές συσχετίσεις ήταν εντονότερες στα κορίτσια. Αλλες μελέτες δείχνουν τη συσχέτιση προβληματικής χρήσης των ΜΚΔ με videogames, προβλήματα ύπνου και ψυχικής έντασης.

Ωστόσο, η υπάρχουσα βιβλιογραφία στηρίζεται σε μελέτες που είναι κυρίως συγχρονικές (cross-sectional) και δείχνουν θετικές, αρνητικές ή καθόλου συσχετίσεις μεταξύ χρήσης ΜΚΔ και ψυχικών διαταραχών όπως π.χ. άγχους και κατάθλιψης. Πρόκειται δηλαδή για μελέτες που δεν μας δίνουν τη δυνατότητα να διακρίνουμε αιτία από αποτέλεσμα και είναι ενδεχομένως αμφίβολης κλινικής ή πρακτικής σημασίας. Χρειάζονται, συνεπώς, μακροχρόνιες (διαμήκεις) μελέτες για να κατανοήσουμε αιτιολογικές συσχετίσεις και να προτείνουμε παρεμβάσεις πρόληψης για βελτίωση της ψυχικής υγείας που σχετίζεται με τη χρήση των ΜΚΔ.

Πολλοί ερευνητές αναδεικνύουν τις δυνητικά επιβλαβείς διαδικτυακές συμπεριφορές (π.χ. φυσιολογικοποίηση, αφορμή, μετάδοση ακατάλληλων συμπεριφορών) αλλά και τις πιθανές ωφέλιμες λειτουργίες του Διαδικτύου (υποστήριξη στην κρίση, μείωση κοινωνικής απομόνωσης, παροχή θεραπείας κ.λπ.). Τα ΜΚΔ ωστόσο φαίνεται να έχουν δυνατότητες προαγωγής της θετικής ψυχικής υγείας, αφού οι έφηβοι συχνά τα χρησιμοποιούν για σχετικές πληροφορίες. Στη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, η χρήση της τηλεπαιδοψυχιατρικής χρειάστηκε σχεδόν να γενικευτεί προκειμένου οι ανήλικοι με δυσκολίες ψυχικής υγείας να λάβουν υπηρεσίες διάγνωσης και θεραπείας. Σήμερα έχει αυξηθεί η χρήση της ψηφιακής υγείας (e-Health) στον χώρο της ψυχικής υγείας και έχουμε ήδη στη διάθεσή μας ανασκοπήσεις για Digital Health Interventions για παιδιά και εφήβους με προβλήματα ψυχικής υγείας, που αποδεικνύουν το κλινικό όφελός τους, κυρίως για κατάθλιψη και άγχος.

Συμπερασματικά, η έκρηξη της χρήσης του Διαδικτύου και των ΜΚΔ έχει δώσει μεγάλες ευκαιρίες για επικοινωνία, μάθηση και ανάπτυξη. Ταυτόχρονα τα ίδια στοιχεία που συνεισφέρουν θετικά (π.χ. αμεσότητα, πρόσβαση χωρίς περιορισμούς, οικειότητα, έλλειψη εποπτείας) έχουν οδηγήσει τους νέους να εκτίθενται σε σωρεία ψυχικών, κοινωνικών και άλλων κινδύνων. Ομως, πάνω και πέρα από αυτές τις επιδράσεις, ο ψηφιακός χώρος χρησιμοποιείται επιτυχώς για ανίχνευση, θεραπεία και πρόληψη προβλημάτων ψυχικής υγείας σε παιδιά και εφήβους. Η μελλοντική έρευνα θα πρέπει να εστιάσει στους τύπους χρήσης των ΜΚΔ που μπορεί να είναι επιβλαβείς (ή βοηθητικοί) στην ψυχική υγεία.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ