Ο θεσμικός εξαιρετισμός του κ. Μητσοτάκη

Η ποιότητα της δημοκρατίας μας κρίνεται από τη δυνατότητα – ή μη – που έχει ένα πρόσωπο, όσο χαρισματικό, ικανό ή λαοφιλές κι αν είναι, να παρεκκλίνει από τους νόμους όταν βρεθεί σε θέση εξουσίας. Σε μια ευνομούμενη πολιτεία, οι νόμοι και το Σύνταγμα είναι πάνω από τα πρόσωπα στην άσκηση της εξουσίας: αυτό ακριβώς ορίζει το κράτος δικαίου. Ισως η απόλυτη δοκιμασία είναι αν ο πρωθυπουργός της χώρας δεσμεύεται πλήρως από τον Νόμο ή αν αξιώνει ειδική μεταχείριση λόγω των ικανοτήτων και της προσωπικότητάς του.

Συγκεκριμένα, ο τωρινός Πρωθυπουργός, ο κ. Μητσοτάκης, φαίνεται ότι απολαμβάνει έναν ιδιότυπο θεσμικό εξαιρετισμό. Αυτό φαίνεται από τα απλά, π.χ. από την επιλογή του κατά την πανδημία να παρευρεθεί σε γλέντι στην Ικαρία ή να κάνει ποδήλατο στην Πάρνηθα δίχως να τηρήσει τις απαγορεύσεις που η κυβέρνησή του είχε επιβάλει σε όλους μας, μέχρι τα πιο περίπλοκα που αφορούν υπερβάσεις της εκτελεστικής εξουσίας.  Για παράδειγμα, ο κ. Μητσοτάκης έδωσε εξωθεσμικώς και δημοσίως οδηγίες στον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου σχετικά με την έρευνα της τραγωδίας στα Τέμπη: πού θα πρέπει να δώσει προτεραιότητα, πώς να αξιοποιήσει το πόρισμα της επιτροπής των εμπειρογνωμόνων κ.λπ. Σε άλλη περίπτωση, υπονόμευσε ευθέως το έργο ανεξάρτητης Αρχής αμφισβητώντας τον πρόεδρό της, ίσως γιατί ο τελευταίος φώτιζε πτυχές της υπόθεσης των υποκλοπών που ο Πρωθυπουργός θεωρούσε ότι δεν έπρεπε (παρ’ όλο που στην αρχή της υπόθεσης δήλωσε ότι επιθυμούσε να έρθουν «όλα στο φως»). Ακόμη πιο πρόσφατα, μεταχειρίστηκε την ημερομηνία διεξαγωγής των εκλογών σαν να ήταν αποκλειστικά στη διακριτική του ευχέρεια, ενώ το Σύνταγμα ορίζει διαφορετικά. Οι εκλογές της 21ης Μαΐου μπορούν να προκύψουν μόνον με πρόωρη διάλυση της Βουλής με βάση την επίκληση ενός «εθνικού θέματος εξαιρετικής σημασίας». Την ίδια στιγμή που δρομολογεί αυτό το σενάριο χωρίς την τήρηση των σχετικών συνταγματικών προβλέψεων, ο Πρωθυπουργός ισχυρίζεται ότι θα εξαντλήσει κανονικά την τετραετία, σαν ο λόγος του να είναι όχι μόνο πάνω από το Σύνταγμα, αλλά πάνω και από την απλή λογική. Παράλληλα, κατηγορεί τον κ. Ανδρουλάκη δήθεν για αντιθεσμική στάση επειδή ο τελευταίος αρνείται να τον αποδεχτεί ως πρωθυπουργό σε περίπτωση συνεργασίας ΠΑΣΟΚ – ΝΔ, αλλά ο ίδιος προτάσσει το εκλογικό δίλημμα Τσίπρας – Μητσοτάκης σαν να βρισκόμαστε σε πολίτευμα προεδρικής δημοκρατίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν σέβεται τις συνταγματικά κατοχυρωμένες διαδικασίες, τον κεντρικό ρόλο των κομμάτων στο πολίτευμά μας και τον δικό του ρόλο εντός του κόμματός του. Μοιάζει η «θέληση ή εντολή Μητσοτάκη» να θεωρείται πιο σημαντική για τη χώρα από τα κόμματα ή τις δημοκρατικές διαδικασίες.

Οι ενέργειες του Πρωθυπουργού διαπνέονται από μια αντίληψη θεσμικού εξαιρετισμού που αποτελεί πλήγμα στο κράτος δικαίου. «Ψιλά γράμματα» θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς, αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για ζήτημα κεφαλαιώδους σημασίας: το κράτος δικαίου είναι ο βασικός μηχανισμός προστασίας των ανθρώπων από την αυθαιρεσία της πάσης φύσης εξουσίας. Για να επικρατεί σε όλα τα επίπεδα και σε όλες τις στιγμές, τα πρόσωπα που βρίσκονται σε θέση εξουσίας οφείλουν να τηρούν απαρέγκλιτα τις επιταγές του. Αν δεν το πράττουν, η δημοκρατία διαθέτει μια τελευταία δικλίδα ασφαλείας: την εναλλαγή των κομμάτων (και, εμμέσως, των προσώπων) στην εξουσία.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.