Αντικειμενική είναι η μέθοδος

Ηταν ίσως η πρώτη φορά που αναφερόταν η «αντικειμενικότητα» στη δημοσιογραφία. Ο Λίπμαν ήξερε για τι πράγμα μιλούσε, καθώς είχε λάβει μέρος και ο ίδιος στον προπαγανδιστικό μηχανισμό της κυβέρνησης του Γούντροου Ουίλσον. Αποκαλούσε την κυβερνητική προπαγάνδα «κατασκευή συναίνεσης». Και όπως έγραψε στο βιβλίο του, «χωρίς προστασία από την προπαγάνδα, χωρίς κανόνες, χωρίς κριτήρια στην έμφαση, η ζώσα ουσία κάθε λαϊκής απόφασης είναι αντικείμενο προκαταλήψεων και απεριόριστης εκμετάλλευσης. Μια κοινότητα που στερείται των πληροφοριών με βάση τις οποίες ανιχνεύει τα ψέματα δεν μπορεί να είναι ελεύθερη».

Η διάγνωσή του για την εποχή του δεν ήταν πολύ διαφορετική από τη διάγνωση πολλών αναλυτών για τη δική μας εποχή: οι άνθρωποι δεν επηρεάζονται από τις αλήθειες, αλλά από τις απόψεις, από αυτό που λέει κάποιος δηλαδή, όχι από αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Οι δημοκρατικοί θεσμοί απειλούνται. Ποιος μπορεί να τους προστατεύσει; Η δημοσιογραφία, μια δημοσιογραφία όμως με κανόνες, μια αντικειμενική δημοσιογραφία.

Εναν αιώνα μετά, η περίφημη αυτή λέξη δεν περνάει τις καλύτερες ημέρες της. Για την ακρίβεια, αμφισβητείται όλο και περισσότερο, και ιδίως από τους νέους δημοσιογράφους. Πώς μπορείς να είσαι αντικειμενικός, λένε, όταν έχεις άποψη για τα πράγματα που συμβαίνουν γύρω σου και η άποψη αυτή επηρεάζει μοιραία το αντικείμενο των ερευνών σου, την επιλογή των ανθρώπων με τους οποίους μιλάς, τα ερωτήματα που τους θέτεις, τον τρόπο με τον οποίο γράφεις τα κείμενά σου; Κι αν αντικειμενικότητα σημαίνει να κρατάς απόσταση από τα γεγονότα, να παρουσιάζεις ισότιμα όλες τις απόψεις, να μην αναδεικνύεις δηλαδή την αλήθεια, γιατί να την υπερασπιστούμε; Κάπως έτσι δεν εξελέγη ο Τραμπ;

Η αμφισβήτηση αυτή είναι έντονη και στην Ελλάδα, όπου η «ερευνητική δημοσιογραφία» επιχειρεί να απαντήσει στην απαξίωση του επαγγέλματος με μια συνειδητά ιδεολογική – κάτι που δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη κομματική – στράτευση.

Υπάρχει ένα πρόβλημα, γράφει στην «Washington Post» ο Μάρτιν Μπάρον, που διετέλεσε διευθυντής της εφημερίδας από τον Ιανουάριο του 2013 μέχρι τον Φεβρουάριο του 2021, ενώ προηγουμένως είχε διευθύνει την «Boston Globe» για περισσότερα από 11 χρόνια. Θέλουμε αντικειμενικούς δικαστές. Θέλουμε από τους αστυνομικούς να είναι αντικειμενικοί όταν προβαίνουν σε συλλήψεις και από τους ανακριτές να είναι αντικειμενικοί όταν διεξάγουν έρευνες. Θέλουμε από τους γιατρούς να είναι αντικειμενικοί όταν κάνουν μια διάγνωση και από τους τραπεζικούς υπαλλήλους να είναι αντικειμενικοί όταν καλούνται να εγκρίνουν ένα δάνειο. Σε μια εποχή όπου οργιάζουν η παραπληροφόρηση και οι θεωρίες συνωμοσίας, ζητάμε από τους ηγέτες μας να σέβονται την «αντικειμενική πραγματικότητα», δηλαδή την αλήθεια.

Πώς είναι δυνατόν λοιπόν να μη θέλουμε και αντικειμενικούς δημοσιογράφους;

Ισως να πρόκειται για παρεξήγηση, τονίζει ο Μπάρον. Αντικειμενικότητα δεν σημαίνει ουδετερότητα ούτε «ισαποστακισμός». Δεν σημαίνει ίδια έμφαση σε αντικρουόμενα επιχειρήματα όταν οι ενδείξεις οδηγούν με σαφήνεια προς μια κατεύθυνση. Δεν σημαίνει έλλειψη ηθικής κρίσης για το σωστό και το λάθος. Ούτε σημαίνει απουσία προκαταλήψεων. Αντιθέτως, ο όρος αυτός προέκυψε από τη συνειδητοποίηση ότι οι δημοσιογράφοι είναι γεμάτοι προκαταλήψεις. Και από την ανάγκη να ελέγχονται οι πληροφορίες ακριβώς για να μην υπονομεύουν οι προσωπικές και πολιτισμικές προκαταλήψεις την ακρίβεια της δημοσιογραφικής δουλειάς.

Οπως λένε οι Τομ Ρόουζενστιελ και Μπιλ Κόβατς, πρώην διευθυντικά στελέχη του American Press Institute, «αντικειμενική είναι η μέθοδος, όχι ο δημοσιογράφος».

Η ιδέα είναι να αρχίζουμε την έρευνα με ανοιχτό μυαλό και με την επίγνωση ότι έχουμε να μάθουμε πολλά. Δεν ξεκινάμε με τις απαντήσεις. Τις αναζητούμε, πρώτα κάνοντας τις σωστές ερωτήσεις κι ύστερα δίνοντας βάρος στην επαλήθευση. Κι είναι καλό να εντυπωσιαζόμαστε περισσότερο απ’ αυτά που δεν ξέρουμε παρά απ’ αυτά που ξέρουμε. Με άλλα λόγια, η δημοσιογραφία θέλει περισσότερη σεμνότητα και λιγότερη ματαιοδοξία.

Και ποιο είναι το διαμάντι της δημοσιογραφίας; Το ρεπορτάζ. «Η θεωρία μου, την οποία συμμερίζονται μυστικά πολλοί διευθυντές τους οποίους γνωρίζω και σέβομαι, είναι ότι μια από τις μεγάλες κρίσεις του επαγγέλματός μας είναι η διάβρωση της κυριαρχίας του ρεπορτάζ», είπε ο πρώην διευθυντής των «New York Times» Ντιν Μπάκετ σε μια ομιλία του το 2021. Και ένας από τους εχθρούς του καλού ρεπορτάζ είναι οι βεβαιότητες.

Ο έλεγχος της εξουσίας
Πολλοί λένε σήμερα ότι τα μέσα ενημέρωσης πρέπει να τάσσονται ανοιχτά υπέρ της δημοκρατίας. «Μα όλες οι εφημερίδες στις οποίες έχω δουλέψει τις τελευταίες δεκαετίες προστάτευαν με σθένος τη δημοκρατία» απαντά ο Μπάρον. «Και ένας από τους τρόπους που το έκαναν ήταν ελέγχοντας την κυβέρνηση και άλλα ισχυρά συμφέροντα». Το έκανε η «Washington Post» όταν αποκάλυψε το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ και η κυβέρνηση Νίξον χαρακτήρισε τους δημοσιογράφους της ψεύτες. Το έκανε η «New York Times» όταν αποκάλυψε τα Pentagon Papers, τη μυστική ιστορία του πολέμου του Βιετνάμ δηλαδή, και κατηγορήθηκε για προδοσία. Το έκανε η «Boston Globe» όταν αποκάλυψε τα σεξουαλικά σκάνδαλα της Καθολικής Εκκλησίας, αγνοώντας τον κίνδυνο να κόψουν τις συνδρομές τους οι καθολικοί. «Φυσικά και πρέπει να συζητήσουμε για το πώς η δημοκρατία και ο Τύπος υπηρετούν καλύτερα το κοινό. Δεν πρέπει όμως να αποκηρύξουμε τις αρχές μας».