Κι αν άνοιγαν τα σύνορα;

«Εμείς οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουμε ότι κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να ζει όπου θέλει», έγραφε το 1927 ο αυστριακός οικονομολόγος Λούντβιχ φον Μίζες στο βιβλίο του «Φιλελευθερισμός». Εξήντα χρόνια αργότερα, ο καναδός φιλόσοφος Τζόζεφ Κάρενς επισήμαινε σε ένα άρθρο του ότι το να είσαι πολίτης μιας δυτικής δημοκρατίας ισοδυναμεί με ένα φεουδαρχικό ταξικό προνόμιο. Δεν αποφασίζουμε τη χώρα στην οποία γεννιόμαστε, η λοταρία αυτή όμως καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την πρόσβαση που θα έχουμε στην υγεία, την εκπαίδευση και την αγορά εργασίας.

Yπάρχει κι ένα άλλο παράδοξο, σχετικό με το προηγούμενο: ενώ μια επιχείρηση που δεν είναι ευχαριστημένη με τους φόρους που πληρώνει σε μια χώρα μπορεί ελεύθερα να μετακομίσει σε μια άλλη, πάνω από 70 άνθρωποι που θέλησαν πριν από λίγο καιρό να έρθουν στην Ευρώπη για να δουλέψουν πνίγηκαν δίπλα στις ιταλικές ακτές, φέρνοντας σε αμηχανία ακόμη και τη σκληροπυρηνική Τζόρτζια Μελόνι. Γιατί οι επιχειρήσεις μπορούν να κινούνται ελεύθερα και οι άνθρωποι όχι; Είναι αλήθεια ότι οι πρώτες φέρνουν – ή θα έπρεπε να φέρνουν – χρήμα και θέσεις εργασίας. Οπως σημειώνει όμως ο Χάιμε Ρούμπιο Χάνκοκ στην «El País», πολλοί οικονομολόγοι και φιλόσοφοι υποστηρίζουν πλέον ότι το ίδιο κάνουν και οι μετανάστες. Εκτός λοιπόν από τους προφανείς ηθικούς λόγους, υπάρχουν και οικονομικοί λόγοι για τους οποίους θα έπρεπε να ακολουθηθεί μια πιο φιλελεύθερη πολιτική στο Μεταναστευτικό.

Ας δούμε τους αριθμούς. Σύμφωνα με μια μελέτη του οικονομολόγου Μάικλ Κλέμενς, σε περίπτωση που ανοίξουν τα σύνορα το παγκόσμιο ΑΕΠ μπορεί να αυξηθεί κατά 67% ως 147%. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι το 60% με 70% των εισοδηματικών ανισοτήτων στον κόσμο οφείλεται στη χώρα όπου ζει κανείς. Οσο πιο φτωχή είναι η χώρα καταγωγής, τόσο μεγαλύτερη είναι αυτή η διαφορά. Οταν κάποιος από τη Νιγηρία ή την Αϊτή πιάνει δουλειά στις Ηνωμένες Πολιτείες, το εισόδημά του κατά μέσο όρο δεκαπλασιάζεται. Η ελευθερία της κίνησης ωφελεί όμως και αυτούς που μένουν, καθώς εκείνοι που έχουν μεταναστεύσει στέλνουν εμβάσματα στις οικογένειές τους.

Η αύξηση του ΑΕΠ γίνεται δηλαδή εις βάρος των ανεπτυγμένων χωρών; Οχι. Ο Μπράιαν Κάπλαν, οικονομολόγος του πανεπιστημίου Τζορτζ Μέισον και συγγραφέας του βιβλίου «Ανοιχτά Σύνορα: η επιστήμη και η ηθική της μετανάστευσης», επισημαίνει ότι οποιαδήποτε αύξηση της παραγωγής ωφελεί την οικονομία στο σύνολό της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Internet, που δεν ωφέλησε μόνο τους κατασκευαστές υπολογιστών και ρούτερ. Κάποιοι βέβαια μπορεί να πληγούν. Δύσκολα όμως θα υποστήριζε κανείς να εγκαταλείψουμε τον ηλεκτρισμό επειδή πλήττει τους κατασκευαστές κεριών…

Μα αν η μετανάστευση είναι τόσο ευεργετική, γιατί δεν ανοίγουν όλες οι χώρες τα σύνορά τους; Πρώτον, επειδή οι μετανάστες συνδέονται αυθαιρέτως με την εγκληματικότητα. Δεύτερον, επειδή η πολιτική για το Μεταναστευτικό υποκρύπτει συνήθως έναν ρατσισμό, όπως δείχνει η διαφορετική μεταχείριση των ουκρανών προσφύγων από τους Σύρους. Τρίτον, επειδή θα ήταν δύσκολο να ανοίξουν όλες οι χώρες τα σύνορά τους. Ο ισπανός φιλόσοφος Χουάν Κάρλος Βελάσκο, συγγραφέας του βιβλίου «Η κακοτυχία των συνόρων», θεωρεί ότι το καλύτερο θα ήταν ένα τέτοιο μέτρο να αναληφθεί συντονισμένα από έναν εκ των μεγάλων κοινωνικοοικονομικών συνασπισμών του πλανήτη, όπως είναι η Ευρωπαϊκή Ενωση.

Κάτι τέτοιο όμως θα μπορούσε να απειλήσει τα εθνικά κράτη και να ωφελήσει καθεστώτα όπως της Ρωσίας και της Κίνας. Αυτό άλλωστε υπαινίχθηκε και ο υπουργός Αμυνας της Ιταλίας όταν δήλωσε πριν από λίγες ημέρες ότι πίσω από την πρόσφατη αύξηση της μετανάστευσης από τις χώρες της Αφρικής βρίσκεται η ομάδα Βάγκνερ, οι μισθοφόροι δηλαδή του Γεβγένι Πριγκόζιν. Κι όσο κι αν ένας τέτοιος ισχυρισμός θα μπορούσε να λειτουργεί ως άλλοθι για την ξενοφοβία, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυταρχικοί ηγέτες χρησιμοποιούν το Μεταναστευτικό ως εργαλείο για τους εκβιασμούς τους: το είδαμε με δραματικό τρόπο στην κρίση του χειμώνα του 2020 στον Εβρο.

Για τον ίδιο λόγο δεν αποτελεί βιώσιμη – ούτε ηθικά αποδεκτή – λύση και η σύναψη συμφωνιών με καθεστώτα όπως της Λιβύης ή της Ρουάντα προκειμένου να συγκρατούν εκείνα τις προσφυγικές ροές. Κάποιοι αναλυτές, όπως ο Μάθιου Σιεντ των «Times», υποστηρίζουν ότι πρέπει επιτέλους να αναθεωρηθεί η Συνθήκη του 1951 για τους πρόσφυγες, γιατί δεν οδηγεί παρά στη φτώχεια, στη δυστυχία και τον θάνατο. Μόνο έτσι, λένε, θα σπάσουν τα δίκτυα των διακινητών.

Αλλά η αλλαγή των συνθηκών ανοίγει συχνά τον ασκό του Αιόλου.

Η πολιτιστική ταυτότητα

Η σοβαρότερη αντίρρηση στα ανοιχτά σύνορα είναι πολιτισμικού χαρακτήρα. Και δεν προέρχεται κατ’ ανάγκη από τα δεξιά. Ο αριστερός αμερικανός φιλόσοφος Μάικλ Γουόλτσερ, γνωστός από το βιβλίο του «Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι», υποστηρίζει ότι η μετανάστευση μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την πολιτιστική ταυτότητα μιας χώρας και, επιπλέον, να καταστήσει πιο δύσκολη για τους πολίτες της την πρόσβαση σε υπηρεσίες όπως η εκπαίδευση και η υγεία. Tην ανησυχία του συμμερίζονται πολλοί καλοπροαίρετοι πολιτικοί, βλέποντας πώς οι λαϊκιστές χρησιμοποιούν τους μετανάστες ως αποδιοπομπαίους τράγους για προβλήματα με τελείως διαφορετικά αίτια. Η λύση, σύμφωνα με την ισπανίδα ανθρωπολόγο Σάρα Ρίβα, είναι να αλλάξει ο δημόσιος λόγος που επικεντρώνεται στον έλεγχο, την τάξη και την ασφάλεια και να αναδειχθούν οι αντιφάσεις σχημάτων όπως «οι μετανάστες είναι τεμπέληδες», αλλά ταυτόχρονα «μας κλέβουν τις δουλειές».