Η εξέλιξη της γονιμότητας

Στην Ελλάδα οι γυναίκες ξεκινούν να αναβάλλουν την απόκτηση απογόνων και όλο και περισσότερες εξ αυτών δεν τεκνοποιούν από το 1980 και έπειτα. Ενώ αποκτούν το πρώτο τους παιδί στα 24,2 τους έτη το 1980, το 2020 αυτό συμβαίνει στα 30,5 τους έτη. Η αναβολή της απόκτησης του πρώτου παιδιού έχει ως αποτέλεσμα τα ζευγάρια να αποκτούν όλο και λιγότερα παιδιά. Η γονιμότητα των γυναικών που γεννήθηκαν μετά το 1940 δεν ήταν ποτέ υψηλή στη χώρα μας. Ειδικότερα, οι γυναίκες που γεννήθηκαν από το 1940 έως τα μέσα της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο 2 παιδιά (απαιτούνται 2,1 παιδιά/γυναίκα για να επιτευχθεί η αναπαραγωγή των γενεών).

Σχεδόν όλες οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν απογόνους. Αντίθετα, από τις γυναίκες που είναι περίπου 40 ετών σήμερα, σχεδόν μία στις τέσσερις αναμένεται να μην αποκτήσει ένα πρώτο παιδί, ενώ θα αποκτήσουν μόλις 1,5 παιδί κατά μέσο όρο. Επίσης, μόλις το 15% εκτιμάται ότι θα αποκτήσει τρία ή περισσότερα παιδιά.

Επομένως, το μέγεθος των οικογενειών στη χώρα μας μειώνεται διαρκώς, καθώς όλο και περισσότερα ζευγάρια αποκτούν περιορισμένο αριθμό παιδιών. Περαιτέρω, η σταδιακή γήρανση του πληθυσμού μας σε συνδυασμό με την πτώση της γονιμότητας οδήγησε σε αρνητικά φυσικά ισοζύγια (γεννήσεις – θάνατοι) από το 2011 και έπειτα (-4.000 άτομα το 2011, αλλά -46.000 άτομα το 2020). Τα φυσικά ισοζύγια θα συνεχίσουν να είναι αρνητικά τις επόμενες δύο δεκαετίες, καθώς ακόμη και αν αυξηθεί μερικώς η γονιμότητα στη χώρα μας (κάνουμε λιγότερα από 1,5 παιδί από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και έπειτα), οι γεννήσεις θα συνεχίσουν να υπολείπονται των θανάτων. Ετσι, ο πληθυσμός της χώρας μας θα συνεχίσει να γερνά και να συρρικνώνεται (τα Ηνωμένα Εθνη εκτιμούν ότι θα ανέρχεται σε 9,2 εκατομμύρια το 2050), αν δεν επέλθουν σημαντικές ανατροπές, που κυρίως αφορούν την ενίσχυση της γονιμότητας και την ύπαρξη σταθερά θετικών μεταναστευτικών ισοζυγίων.

Η εκροή νέων Ελλήνων και αλλοδαπών κατά την πρώτη περίοδο της οικονομικής κρίσης συνέβαλε επίσης στη μείωση των γεννήσεων (εκτιμώ ότι θα είχαν γεννηθεί 54.500 παιδιά αν οι άνθρωποι αυτοί είχαν παραμείνει στη χώρα μας).

Τέλος, στη Δυτική Ευρώπη η γονιμότητα παρέμεινε κατά τις πρώτες δύο δεκαετίες του 21ου αιώνα σε αρκετά υψηλότερα επίπεδα (1,7-1,9 παιδιά ανά γυναίκα) σε σχέση με τις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου (1,3-1,4 παιδιά). Η αύξηση της εκτός γάμου τεκνοποίησης στη χώρα μας δεν έχει επιφέρει, έως τώρα, μια αύξηση της συνολικής γονιμότητας, κάτι που πιθανότατα οφείλεται στις δυσκολίες που συναντούν οι νέοι ενήλικες στην αγορά εργασίας, στην ανασφάλεια για το μέλλον και τη συνακόλουθη παράταση της παραμονής τους στη γονική κατοικία. Η εναρμόνιση της επαγγελματικής με την οικογενειακή ζωή παραμένει ένα δύσκολο εγχείρημα για τις γυναίκες στον ευρωπαϊκό Νότο.

Ο Γιώργος Κοντογιάννης είναι διδάκτωρ Δημογραφίας Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, μεταδιδακτορικός ερευνητής Ερευνητικού Προγράμματος (ΕΛΙΔΕΚ) «Δημογραφικά Προτάγματα στην Ερευνα και Πρακτική στην Ελλάδα»