Αρχιτεκτονική και ήθος

Πρόσφατα ήρθε στα χέρια μου μια ξεχωριστή έκδοση, η δεύτερη κατά σειρά, που έχει σκοπό να ψηλαφήσει και να αναδείξει σημαντικές στιγμές για την αρχιτεκτονική και την τέχνη, με τίτλο «themata» (εικ. 1). Ενα σπάνιο εκδοτικό εγχείρημα, με επιλεγμένα άρθρα, εξαιρετική εικονογράφηση και κεντρικό θέμα το ήθος*. Εκτός από το κείμενό μου για τα αρχέτυπα*, με εικόνες από τις περιπλανήσεις μου στις καλύβες και τα μαντριά (εικ. 2), περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, άρθρο με τίτλο «ήθος και αρχιτεκτονική» του αρχιτέκτονα Τάσου Τανούλα, προϊσταμένου στις αποκαταστάσεις των Προπυλαίων της Ακρόπολης, και ένα κείμενο για «το φως της σκιάς» του πολυβραβευμένου κινηματογραφιστή Γιώργου Αρβανίτη, συνεργάτη του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Επίσης ένα ανάτυπο από το περιοδικό «Θέματα Εσωτερικού Χώρου» (2/1971), με την παρουσίαση του Αρη Κωνσταντινίδη για το πολυσυζητημένο Σπίτι Διακοπών στην Ανάβυσσο, μαζί με μια εντυπωσιακή παρουσίαση προσωπογραφιών ελλήνων ψαράδων με τα παραδοσιακά πολύχρωμα ξύλινα καΐκια τους στην Πάρο, φωτογραφισμένα από ψηλά (εικ. 3), του αυστριακού φωτογράφου Christian Stemper. Τέλος, την ομιλία του αρχιτέκτονα Luis Barragan κατά την παραλαβή του βραβείου Πρίτζκερ το 1980, όπου μιλά για τη θρησκεία, το ωραίο, τη σιωπή, τη μοναχικότητα, τη γαλήνη, τη χαρά, τον θάνατο, τη νοσταλγία και την ανεπιτήδευτη αρχιτεκτονική του χωριού του, που καθόρισαν την αυτοβιογραφική αρχιτεκτονική του, με εικονογράφηση του Γιώργου Μωραΐτη (εικ. 4). Προηγείται ποιητικό κείμενο για τη ζωή και την αρχιτεκτονική του Αριστομένη Προβελέγγιου, που προλογίζει ο πολυγραφότατος Ικαρος Μπαμπασάκης, δοξάζοντας τον αρχιτέκτονα που σχεδίασε και το περίφημο ατελιέ Σπητέρη στην οδό Κυκλάδων στην Κυψέλη (εικ. 5), το οποίο χτίστηκε ως επέκταση στον ακάλυπτο του τριώροφου νεοκλασικού σπιτιού (εικ. 6) του Τόνυ και της εικαστικού Ιωάννας Σπητέρη.

Ολα αυτά συνδέονται με κάποιο τρόπο, μια και ο υπεύθυνος της έκδοσης «themata» | ήθος*, αρχιτέκτονας Διονύσης Σοτοβίκης (εικ. 7), είναι αυτός που διέσωσε, συντήρησε και ανέδειξε υποδειγματικά τα δύο αυτά σημαντικά κτίρια, το τριώροφο που προοριζόταν για αντιπαροχή και το ατελιέ στην οδό Κυκλάδων, αφού ξεπέρασε τις δυσκολίες με τους συνιδιοκτήτες κληρονόμους και τις γραφειοκρατικές διαδικασίες.

Το σπίτι του Ροδάκη. Το πιο σημαντικό όμως εγχείρημα του Διονύση Σοτοβίκη είναι η διάσωση του σπιτιού που έχτισε με αγάπη το 1884 ένας καταπληκτικός τεχνίτης, ο Αλέξανδρος Ροδάκης (εικ. 8). Ενα ταπεινό, «άκρως συναισθηματικό» σπίτι, φτιαγμένο για τη γυναίκα του και τα οκτώ παιδιά του, απομονωμένο μέσα στον Μεσαγρό της Αίγινας, τηρώντας το ανθρώπινο μέτρο, με μια χαμηλή είσοδο που χρειάζεται να σκύψεις το κεφάλι για να μπεις. Πρώτος το ανακάλυψε ο γερμανός αρχαιολόγος Adolf Furtwängler, αργότερα το επισκέφτηκε και το αποτύπωσε ο Δημήτρης Πικιώνης, καθώς και ο Γιώργος Κανδύλης που συναντά τον Ροδάκη και του αποκαλύπτει διάφορα μυστικά του σπιτιού.

Το σπίτι γκρεμιζόταν επί 30 χρόνια και παρά τις πολλές προσπάθειες και το ενδιαφέρον για να προστατευθεί, παρέμεινε στην εγκατάλειψη και τη φθορά – το 2001 κηρύσσεται ιστορικό διατηρητέο μνημείο.

Με δεδομένο ένα πολύπλοκο και χρονοβόρο νομοθετικό πλαίσιο ως προς τις όποιες απαραίτητες αδειοδοτήσεις και παράλληλα ένα πολυσύνθετο ιδιοκτησιακό καθεστώς και την ανάγκη ικανού μεγέθους χρηματοδότησης, ο Σοτοβίκης κατάφερε να βρει μια χρυσή τομή ανάμεσα σε όλα αυτά, με έναν και μοναδικό σκοπό, να σωθεί το σπίτι που κατέρρεε, χωρίς να διαφαίνεται κάποια άλλη σοβαρή πρωτοβουλία. Το ανέδειξε επεμβαίνοντας υποδειγματικά, συντήρησε τα δύο κεφάλια στις γωνίες του κτιρίου, τα δύο αδέλφια του Ροδάκη, για να προστατεύουν το σπίτι του από ανατολή και δύση, καθώς και τα τέσσερα γλυπτά στη στέψη της πρόσοψης: έναν αετό που συμβολίζει τη δύναμη, ένα ρολόι για τον χρόνο, ένα γουρουνάκι για την καλοτυχία και ένα φίδι για τη γνώση, υποστηρίζοντας ότι το σπίτι δεν είναι χτισμένο με πέτρες αλλά με έννοιες. Ειδικοί συντηρητές αποκατέστησαν τις τοιχογραφίες που ο Ροδάκης είχε ζωγραφίσει στους εσωτερικούς τοίχους, καθώς και τα χαραγμένα ρητά στους τοίχους.

Ο Σοτοβίκης λειτουργεί σαν ένας ευαίσθητος και γενναιόδωρος επιμελητής και δημιουργός. Εκτός από τις αρχιτεκτονικές μελέτες και τις εκδόσεις, συντηρεί και αναδεικνύει κτίρια που πέρα από τις μνήμες και την ιστορία τους έχουν χτιστεί με ψυχή και συναίσθημα, ανοίγοντάς τα στο κοινό. Εχοντας στενές σχέσεις με καταξιωμένους καλλιτέχνες, γοητεύεται από τη φθορά, το non finito, την καθαρότητα της υλικότητας και προχωρεί σε εικαστικές χειρονομίες και σχεδιασμό αντικειμένων. Παράλληλα με την επιμονή του στην αρχιτεκτονική, τη γενναιοδωρία του και το ήθος που τον χαρακτηρίζει, αντιμετωπίζει άλλοτε την μήνιν και την καχυποψία και άλλοτε την εκτίμηση, την αγάπη και τον σεβασμό από τον περίγυρό του.