«Μεταξύ ελληνικών και αγγλικών»

Οταν ξεκίνησα να διδάσκω σε αγγλικό πανεπιστήμιο στα μέσα της δεκαετίας του 1980, τα διαθέσιμα μέσα διδασκαλίας της ελληνικής ως ξένης γλώσσας ήταν πενιχρά. Ελάχιστο το οπτικοακουστικό υλικό, τα εγχειρίδια περιορισμένα και τα λεξικά παρωχημένα. Θυμάμαι πόσο ζήλευα το υλικό που ήταν διαθέσιμο για άλλες γλώσσες. Αυτή η κατάσταση κάπως βελτιώθηκε στη δεκαετία του 1990, όταν άρχισαν να κυκλοφορούν λεξικά, γραμματικές και ιστορίες της ελληνικής γλώσσας τόσο εντός όσο και εκτός Ελλάδας. Παρά την ένδεια των διδακτικών μέσων, η γλωσσική μυθολογία γνώρισε άνθηση. Οτι, δηλαδή, τα ελληνικά λίγο έλειψε να γίνουν η γλώσσα των ΗΠΑ μετά τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας ή για τη μοναδικότητα της ελληνικής ως της μόνης που έχει δύο λέξεις για τη ζωή και την αγάπη. Τα ελληνικά ακόμη διαφημίζονται ως η γλώσσα που οι ξένοι ήδη γνωρίζουν (λόγω των όρων ελληνικής προέλευσης), γεγονός που επιβεβαιώθηκε τα τελευταία χρόνια από την παγκόσμια διάδοση της λέξης «πανδημία».

Παρά τις υπερήφανες δηλώσεις για τον πλούτο της ελληνικής γλώσσας ή τις προσπάθειες για διεθνοποίησή της, η διείσδυση των αγγλισμών στην ελληνική γλώσσα συνεχίστηκε αντικαθιστώντας ελληνικές εκφράσεις. Ετσι το αγγλικό δάνειο «κάνω χρήματα» εξοβέλισε το παραδοσιακό «βγάζω χρήματα», το «ακαδημαϊκός», που στα ελληνικά παραπέμπει σε μέλος της Ακαδημίας, εκτόπισε το πανεπιστημιακός, ενώ το «συγκείμενο» (κυριολεκτική μετάφραση του context) τείνει να επικρατήσει εις βάρος των «συμφραζομένων». Αλλο ενδεικτικό παράδειγμα είναι η αγγλική έκφραση «μπαίνω στα παπούτσια κάποιου» για να δηλωθεί η ενσυναίσθηση. Τα γλωσσικά δάνεια μπορεί να είναι αναζωογονητικά, χρειάζεται όμως να μπαίνουμε σε βρετανικά παπούτσια όταν στην ελληνική γλώσσα μπαίνουμε ή βρισκόμαστε στη θέση κάποιου άλλου; Δεν είμαι θιασώτης του γλωσσικού απομονωτισμού ή της καθαρότητας, αλλά τι προσφέρει η μηχανιστική μετάφραση ή η αβασάνιστη υιοθέτηση αδέξιων εκφράσεων όταν ήδη έχουμε δοκιμασμένες ελληνικές;

O Δημήτρης Tζιόβας είναι καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Birmingham της Aγγλίας.