«Η αγαπημένη μου λέξη: “βορβορυγμός”»

Eμαθα για πρώτη φορά το αρχαίο ελληνικό αλφάβητο στο σχολείο, το 1958. Hμουν 11 ετών. Από τη στιγμή εκείνη τα Λατινικά, με τους αρχαίους ρωμαϊκούς χαρακτήρες, έπρεπε να μπουν σε δεύτερη μοίρα. Στη θέση «βήτα» του καλύτερου, με την έννοια που αποδιδόταν στον Ερατοσθένη τον Κυρηναίο (σ.σ.: οι σύγχρονοι τού απέδωσαν το παρατσούκλι «Βήτα», επειδή ήταν ο δεύτερος καλύτερος στον κόσμο σε όλους τους τομείς γνώσης). Υστερα από λίγο καιρό έπεσα πάνω στον Ξενοκράτη, διάδοχο του Πλάτωνος στην Ακαδημία, ο οποίος αναρωτήθηκε κάποτε πόσες συλλαβές μπορούν να παραχθούν από τους διαφορετικούς συνδυασμούς των γραμμάτων του ελληνικού αλφαβήτου.

Οποια κι αν ήταν η απάντηση, έχω κι εγώ μία: εξαρτάται. Από το ποια εκδοχή του αλφαβήτου εξετάζουμε – τοπική ή μιας ευρύτερης περιοχής -, εφόσον υπήρχαν διάφορες, με μια διακύμανση γραμμάτων από 24 έως 28. Αυτό που όλες πάντως είχαν κοινό ήταν ότι ακριβώς ο αριθμός των γραμμάτων παρέμενε περιορισμένος. Συγκρίνετε, για παράδειγμα, τα σύμβολα και ιδεογράμματα που έχει ανάγκη κανείς για να αποκρυπτογραφήσει τη Γραμμική Β’: περίπου 200. Χωρίς να χρειάζεται να καταφύγουμε στους 3.000 και πλέον χαρακτήρες των κινεζικών.

Ας το δούμε διαφορετικά: προσαρμόζοντας μια εκδοχή του φοινικικού αλφάβητου, που χρησιμοποιούνταν από μια σημιτική γλώσσα, και προσθέτοντας φωνήεντα που δεν είχαν οι Σημίτες, κάποιοι Ελληνες περίπου το 800 π.Χ. εφηύραν για την ινδοευρωπαϊκή γλώσσα τους το πρώτο πλήρες φωνητικό αλφάβητο στον κόσμο. Αυτό που ακόμη και ένα παιδί 3 – 5 ετών μπορεί να διαχειριστεί με ευκολία.

Ακόμη και ένας αρχαίος Σπαρτιάτης το μπορούσε! Το αναφέρω αυτό, επειδή, σε πείσμα ορισμένων μεροληπτικών ισχυρισμών από σνομπ Αθηναίους, όλοι ή οι περισσότεροι Σπαρτιάτες, γυναίκες και άντρες, ήταν εγγράμματοι –  τόσο ώστε να αντεπεξέρχονται στις ανάγκες και τις απαιτήσεις της κοινωνίας τους. Θυμάμαι πολύ καλά τις πρώτες αρχαίες σπαρτιατικές επιγραφές που εξέτασα από πρώτο χέρι στο εξαιρετικό Μουσείο Σπάρτης, τη δεκαετία του 1970 κάνοντας τη σκέψη πόσο διέφερε η μορφή κάποιων λέξεων από την αττική διάλεκτο που είχα μάθει στο σχολείο. «Σιοι» αντί «Θεοι», για παράδειγμα.

Εχω προχωρήσει από τότε. Σε αντίθεση με τους Σπαρτιάτες, φοράω πού και πού γραβάτα. Μία από τις αγαπημένες μου, από τη συλλογή «Θάλασσα» (που σχεδιάζεται στην Ελλάδα, αλλά, τι να κάνουμε, παράγεται στην Ιταλία!) έχει ως μοτίβο της γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου. Και ποια είναι η αγαπημένη μου ελληνική λέξη, σύγχρονη αλλά και αρχαία; Τι άλλο από ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ονοματοποιίας: ο «βορβορυγμός».

Ο Paul Cartledge είναι καθηγητής Ελληνικής Ιστορίας της Σχολής Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ