Η αποφράδα νύχτα της κρίσης των Ιμίων

Είκοσι επτά χρόνια μετά την αποφράδα νύχτα της 31ης Ιανουαρίου του 1996, με την απώλεια των τριών ελλήνων αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού και το «γκριζάρισμα» του εδαφικού καθεστώτος νησιών, νησίδων και βραχονησίδων του Αιγαίου, τα ερωτήματα αναφορικά με τα αιτία και τα αιτιατά του θερμού επεισοδίου στη δυτική βραχονησίδα Ιμια εξακολουθούν να αποτελούν πηγή γνώσης και προβληματισμού ως προς τη διαμόρφωση-εφαρμογή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής απέναντι στην τουρκική βουλιμία.

Αυτό γιατί η ιστορία μας διδάσκει ότι η Τουρκία από το 1974, με την εισβολή και κατοχή του βορείου τμήματος της Κύπρου, επιχειρεί ν’ ακυρώσει σε πραγματολογικό επίπεδο την άσκηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στο σύνολο των θαλασσίων ζωνών, του εθνικού εναέριου χώρου και της εδαφικής επικράτειας. Ειδικότερα μετά τη διαμφισβήτηση του δικαιώματος της υφαλοκρηπίδας και της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης των ελληνικών νησιών, θα προχωρήσει, με το εδαφικό τετελεσμένο στη δυτική Ιμια, στην «γκριζοποίηση» του ελληνικού εδαφικού καθεστώτος σε νησιά, νησίδες και βραχονησίδες που δεν εγγράφονται ονομαστικά στη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923. Ως γενεσιουργός αιτία λογίζεται η συντεταγμένη προσπάθεια της κυβέρνησης του Α. Παπανδρέου (Νοέμβριος 1995) για την ανάπτυξη του προγράμματος εποικισμού βραχονησίδων στο Αιγαίο με κρατική επιχορήγηση. Το πρόγραμμα περιελάμβανε δέκα βραχονησίδες, τις Τοκμάκια (Λέσβος), την Πασάς και Βάτος (Χίος), τη Στρογγύλη (Κως), την Καλόλιμνο, τη Νίμο (Σύμη), το Φαρμακονήσι (Λέρος), τα Αντικύθηρα, τη Γαύδο, τις Αλκυονίδες και τη Σαριά (Κάρπαθος), με αντικειμενικό πολιτικό στόχο τη δημιουργία μιας ελάχιστης οικονομικής δραστηριότητας για την κατοχύρωση, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο της θάλασσας, του αποκλειστικού δικαιώματος της υφαλοκρηπίδας.

Η απάντηση της Αγκύρας στην εν λόγω πολιτική απόφαση της Αθήνας, συνίστατο στην έναρξη μελέτης για επανεκτίμηση του νομικού καθεστώτος νησίδων και βραχονησίδων (130 περίπου) του Ανατολικού Αιγαίου που δεν κατονομάζονταν στις συνθήκες της Λωζάννης (1923) και των Παρισίων (1947), για να ολοκληρωθεί με την πραγμάτωση μιας μικρής κλίμακας στρατιωτικής ενέργειας των τουρκικών ειδικών δυνάμεων στη δυτική Ιμια, τα ξημερώματα της 31ης Ιανουαρίου του 1996. Η εν λόγω στρατιωτική ενέργεια της Αγκυρας οδήγησε στον τακτικό αιφνιδιασμό της Αθήνας ως προς :

 α) τον τύπο της ενέργειας που ανέλαβε η Τουρκία^. επρόκειτο για ένα περιορισμένο και εύκολα ανατρέψιμο πλήγμα ώστε να διατηρηθεί η κρίση σε χαμηλό επίπεδο και να μη γενικευθεί, δημιουργώντας ένα εδαφικό τετελεσμένο που θα ήταν δυνατό να λειτουργήσει ως αντικείμενο διπλωματικής συναλλαγής, υποχρεώνοντας την ελληνική πλευρά να αποδεχθεί το αμερικανικό σχέδιο απεμπλοκής,

β) τον τόπο που εκδηλώθηκε η ενέργεια^. εκατέρωθεν της δυτικής Ιμια, στην ανατολική Ιμια και στην Κάλυμνο, ήταν αναπτυγμένες μονάδες των ελληνικών ειδικών δυνάμεων,

γ) τον χρόνο^. εφόσον είχε γίνει δεκτό το σχέδιο απεμπλοκής των ΗΠΑ από τα αντιτιθέμενα μέρη.

Η Τουρκία ακολούθησε μια στρατηγική ελεγχόμενης πίεσης απομειώνοντας το μέτρο αποτελεσματικότητας της ελληνικής ενεργητικής αποπτρεπτικής στρατηγικής. Διαγιγνώσκοντας ότι η Αθήνα στερούνταν εναλλακτικών στρατηγικών επιλογών, θα επιδιώξει την εκτέλεση μιας περιορισμένης σ’ ένταση-έκταση στρατιωτικής ενέργειας σε συγκεκριμένο χρόνο και χώρο για τη δημιουργία ενός εδαφικού τετελεσμένου, οδηγώντας την Αθήνα στην αποδοχή του πλαισίου συνθηκολόγησης.

Εν ολίγοις, η έμπρακτη διαμφισβήτηση της ελληνικής εδαφικής κυριαρχίας δεν υπονόμευσε μόνο το μέτρο αξιοπιστίας της ελληνικής ενεργητικής αποτροπής, προκαλώντας ένα μείζον πλήγμα στη στρατηγική φήμη-κύρος της χώρας, αλλά κυρίως ενίσχυσε τη θέση-ρόλο της Τουρκίας στο Αιγαίο, εμφανίζοντάς την ως συνδιαμορφωτή-συνδιαχεριστή του καθεστώτος της περιοχής.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών.