Το ασφαλιστικό στη χώρα των Γαλατών

Η πρόθεση του προέδρου Μακρόν για μεταρρυθμίσεις στο γαλλικό ασφαλιστικό σύστημα επανέφερε στο προσκήνιο μια πρόσθετη πτυχή μιας ήδη δύσκολης πραγματικότητας. Στις ανατροπές που προκαλεί η κλιματική αλλαγή, το ενεργειακό, το μεταναστευτικό, η γήρανση, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ύφεση και οι απανωτές ιογενείς πανδημίες, προστίθεται και το πρόβλημα του ασφαλιστικού. Γιατί ανακινείται το ασφαλιστικό στη Γαλλία; Ισως, γιατί η Γαλλία έχει τη δεύτερη χειρότερη θέση μετά την Ελλάδα σε δαπάνες συντάξεων σε σχέση με το ΑΕΠ (12,1% έναντι 13,2% της Ελλάδας και 9,8% των χωρών της ευρωζώνης το 2019). Ισως γιατί το ποσοστό αναπλήρωσης των αμοιβών από τη σύνταξη (πριν τη φορολογία) είναι υψηλότερο σε σχέση με τον μέσο όρο στην ΕΕ των 27 χωρών. Ισως, γιατί το χρέος της ως ποσοστό του ΑΕΠ είναι από τα υψηλότερα (97,4% το 2019) στην ΕΕ (μέσος όρος 85,5%). Η Γαλλία όμως είναι, επίσης, η χώρα με το ισχυρότερο κοινωνικό κράτος στην ΕΕ, με κοινωνικές δαπάνες 33,6% του ΑΕΠ (έναντι 29% στην ΕΕ-27 και 25% στην Ελλάδα).

Επειτα από τις εμπειρίες της τελευταίας εικοσαετίας, το παραπάνω ερώτημα για το «γιατί τώρα το ασφαλιστικό στη Γαλλία» τίθεται σήμερα με διαφορετικούς όρους. Στο παρελθόν θεωρούσαμε ότι το ασφαλιστικό είναι ένα θέμα κατανομής εισοδήματος μεταξύ παλαιών και νεότερων γενεών ή θέμα δημοσιονομικών ελλειμμάτων ή ένα μεγάλο θέμα κοινωνικής πολιτικής. Στην πορεία φάνηκε, ότι τα ζητήματα είναι πολύ περισσότερα. Πώς επηρεάζει ένα έντονα ελλειμματικό ασφαλιστικό την οικονομική εξέλιξη μιας χώρας; Αν η επίδραση αυτή, μακροχρόνια, οδηγεί σε μικρότερους ρυθμούς μεγέθυνσης ή σε κρίσεις, πώς κατανέμονται οι επιπτώσεις στα πιο αδύναμα στρώματα; Πόσο περιορίζει η χρηματοδότηση του ασφαλιστικού τη δυνατότητα χρηματοδότησης άλλων κοινωνικών ή αναπτυξιακών αναγκών (υγεία, εκπαίδευση, φτώχεια, αναπηρία κ.ά.); Πώς επηρεάζει την απασχόληση και τις αμοιβές των νέων γενεών; Πώς επιδρά στην αποταμίευση και επένδυση, που είναι τα πιο καθοριστικά μεγέθη για την ανάπτυξη μιας χώρας; Τι συνέπειες προκύπτουν για τις δυνατότητες χρηματοδότησης των ίδιων των συντάξεων; Είναι προφανές, ότι άλλες απαντήσεις θα δώσει ένας υποψήφιος συνταξιούχος που βλέπει το θέμα στην πιο στενή του διάσταση, άλλες κάποιος που προβληματίζεται για τις εξελίξεις που θα επηρεάσουν το μέλλον μιας χώρας και των κοινωνικών σχέσεων σε βάθος χρόνου και άλλες εκείνα τα πολιτικά πρόσωπα που ενδιαφέρονται για ψήφους σήμερα, αδιαφορώντας για το αύριο.

Επιπλέον, μεταρρυθμίσεις στο ασφαλιστικό δεν μπορούν να κριθούν πραγματικά κοιτάζοντας αποκλειστικά το ασφαλιστικό. Συνήθως, συσχετίζουμε τα ποσά που δίνονται για συντάξεις ή κοινωνική προστασία με το επίπεδο ευημερίας. Ομως το βιοτικό επίπεδο εξαρτάται και από την παραγωγικότητα, την εκπαίδευση, το σύστημα δικαιοσύνης, την κοινωνική ομαλότητα ή τις εντάσεις, τις ανισότητες και πολλά άλλα που επηρεάζονται και από το ίδιο το ασφαλιστικό. Οι εξελίξεις στα πεδία αυτά θα πιέζουν πολλές χώρες στο να ξαναγράψουν το μεταπολεμικό κοινωνικό συμβόλαιο πάνω σε νέα δεδομένα. Μπορεί και να μη γίνει αυτό, οπότε μια κοινωνία θα πορεύεται με ένα κρίσιμο κενό.

Στις συνθήκες που εμπεδώνονται σε πολλές χώρες, και εφόσον δεν τεθούν σε κίνηση σοβαρές διαδικασίες αναδιανομής ή αντιμετώπισης της φοροδιαφυγής -που όλοι τις αναφέρουν, αλλά κανείς δεν τις θέλει πραγματικά -, θα συγκρούεται η πίεση για μεγαλύτερες συντάξεις με την πίεση για αυξήσεις στις ασφαλιστικές εισφορές και στη φορολογία ώστε να καλύπτονται τα συνταξιοδοτικά ελλείμματα και με την πίεση να ξεφύγει μια χώρα από μίζερη τροχιά μεγέθυνσης, νέου δανεισμού και χαμηλών επενδύσεων. Το αποτέλεσμα αυτής της τριγωνικής διεκδίκησης θα διαμορφώνει νέες οικονομικές και πολιτικές ιεραρχίες, όπως και τις κοινωνικές σχέσεις.

Στη Γαλλία δύσκολα πλέον θα γίνουν ουσιαστικές αλλαγές με τις σημερινές συνθήκες. Ομως τι θα γίνει στη Γαλλία ή σε άλλες χώρες της ΕΕ στο ασφαλιστικό δεν είναι αδιάφορο για εμάς. Το αν οι συναινέσεις ή οι συγκρούσεις στο ασφαλιστικό στη Γαλλία ή σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες θα οδηγούν σε συνολικά ικανοποιητικότερα αποτελέσματα για τις κοινωνίες τους, θα καθορίζει και την ικανότητα της Ευρωπαϊκής Ενωσης να αντιμετωπίζει από καλύτερη θέση τα μεγάλα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα του αύριο, να έχει ισχυρότερη θέση στο διεθνές σύστημα, να είναι πιο απλόχερη σε θέματα αλληλεγγύης προς τα πιο αδύναμα μέλη (βλέπε Ελλάδα), να έχει μεγαλύτερους προϋπολογισμούς για επενδύσεις ή ενισχύσεις και να δημιουργεί ικανοποιητικές θέσεις εργασίας που θα μπορούν να ανταποκριθούν στις προσδοκίες όλων των νεότερων ηλικιών κάθε χώρας στην Ευρώπη.

Οι παραπάνω σκέψεις προφανώς αποκλίνουν από τις καθιερωμένες μορφές θεώρησης του ασφαλιστικού. Τέτοιες αποκλίσεις δεν είναι ανέξοδες. Στη χώρα μας, το τίμημα έγινε ορατό στα χρόνια της κρίσης μέχρι και σήμερα, όπως και η πλευρά που το σήκωσε. Γνωρίζουμε βέβαια, πως δεν μπορούμε να περιμένουμε, ότι κοινωνία και πολιτικό σύστημα θα κάνουν επιλογές που απαιτούν σύνθετες, πολύπλοκες και μεσομακροπρόθεσμες εκτιμήσεις. Επιπλέον, τίποτα δεν εγγυάται, ότι κάθε απόπειρα μεταρρύθμισης ή και κάθε αντίδραση σε αυτήν, όπως τώρα στη Γαλλία, δεν μπορεί να έχει λανθασμένες στοχεύσεις και σκεπτικό. Ομως αυτό είναι αδιάφορο για εμάς. Είτε λάθος, είτε σωστά, οι όποιες αποφάσεις για το ασφαλιστικό, το ενεργειακό, την κλιματική αλλαγή, τα γεωπολιτικά, τη γήρανση κ.ά., σε εθνικό ή υπερεθνικό επίπεδο, θα καθορίζουν το πού θα βρεθεί κάθε χώρα και η ΕΕ συνολικά το 2030 και μετά.

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι πρώην υπουργός