«Αναζητώντας την αιτία»

Τα είχα σχεδιάσει όλα μια χαρά. Περίμενα πώς και πώς. Ο θαυμασμός μου για τον Βερμέερ (εντάξει, Αννυ μου, Βερμίερ, δεν θα το κάνουμε θέμα τώρα), τον μεγάλο ζωγράφο, άρχισε χωρίς να δω κανένα του έργο. Η γνωριμία έγινε μέσω Προυστ. Διαβάζοντας την «Αναζήτηση του χαμένου χρόνου» και την περιγραφή για τον πίνακα ενός ζωγράφου – ήρωα του έργου, ονόματι Ελστίρ, είπα: Να αυτή η ζωγραφική μ’ αρέσει. Του φανταστικού κι ανύπαρκτου Ελστίρ.

Μιλώντας όμως ένα βράδυ στο σπίτι της Ξένιας και του Κωστή, ο Παύλος ο Ζάννας που είχε κάνει την έξοχη μετάφραση του έργου του Προυστ (την είχε αρχίσει στις φυλακές της Αίγινας, είχε καταδικαστεί από τη χούντα των συνταγματαρχών για αντιδικτατορική δράση ούτε θυμάμαι για πόσα χρόνια και νομίζω, τη προτροπή του Σεφέρη, αν δεν κάνω λάθος, άρχισε να μεταφράζει για να κερδίσει ίσως τον δικό του χαμένο χρόνο στο κελί), αυτό το βράδυ λοιπόν ο Παύλος μού αποκάλυψε πως ο ζωγράφος Ελστίρ και «Η άποψη του Μπαλμπέκ» ουσιαστικά είναι η περιγραφή του πίνακα του Βερμέερ «Η άποψη του Ντελφτ».

Ετρεξα την άλλη μέρα και – στου Ελευθερουδάκη ή στου Κάουφμαν; – στου Κάουφμαν βρήκα μια έκδοση με τα περισσότερα των έργων του. Αλλωστε δεν ήταν και πολλά, σύνολο 34. Κάθε χρόνο κι από ένα. Βέβαια στις εκδόσεις αυτές, όσο προσεγμένες και να είναι, δεν μπορείς να έχεις τη συγκίνηση του ίδιου του έργου. Θυμάμαι, πρώτη φορά στο Λούβρο είδα την «Dantellier». Κάθισα ώρες μπροστά της, προσέχοντας κάθε λεπτομέρεια στην κλίμακα των χρωμάτων, στην αφοσίωση του βλέμματος της μικρής δαντελούς, στις σχεδόν διάφανες κλωστές της, αλλά και μια θερμοκρασία που έβγαζε το έργο και έναν υπόγειο κραδασμό που σε αναστάτωνε στην αρχή και ύστερα από λίγο σαν να σε παρηγορούσε με μια θαλπωρή πρωτόγνωρη για μένα.

Αλλά και στο Λονδίνο – είχε μια έκθεση με αρκετούς πίνακες, πριν χρόνια, στη National Gallery – ένιωσα την ίδια, αν όχι μεγαλύτερη, συγκίνηση. Οπου όμως και να πήγαινα, πουθενά δεν είδα αυτή την περίφημη και για μένα μυθική «Αποψη του Ντελφτ».

Λέω μυθική γιατί ο Προυστ, άρρωστος βαριά προς το τέλος της ζωής του, μαθαίνει πως στο Παρίσι άνοιξε μια έκθεση με έργα του Βερμέερ. Θέλει οπωσδήποτε να πάει. Ο Ρομπέρ, αδερφός του και πολύ καλός γιατρός, του το απαγορεύει ρητά. Δεν ακούει κανέναν. Τυλίγεται σε παλτά, ζακέτες και κασκόλ, πάει, βλέπει τον πίνακα και μόλις γυρνάει σπίτι λέει στη Σελέστ, τη γυναίκα που τον φροντίζει αλλά και της υπαγορεύει πια το έργο του, «βρες στο κείμενο τον θάνατο του Μπερκότ». Ο Μπερκότ είναι συγγραφέας στο «Αναζητώντας» και ουσιαστικά το alter ego του. Η Σελέστ τον βρίσκει και τότε της υπαγορεύει μια μεγάλη προσθήκη, όπου ο ήρωας πάει άρρωστος και βλέποντας τον πίνακα του Ελστίρ «Αποψη του Μπαλμπέκ» πεθαίνει. Δεν άργησε πολύ να πεθάνει και ο Προυστ όπως ο ήρωάς του.

Πήγα πριν από χρόνια λοιπόν στο Αμστερνταμ και μετά στη Χάγη και στο Ντελφτ και έζησα το τι σημαίνει να βλέπεις αυτό το μέγιστο έργο. Δεν θα ήθελα να σας το περιγράψω. Θα ήταν ντροπή, όταν υπάρχει αυτή η περιγραφή από τον Προυστ. Αναζητήστε το στο «Αναζητώντας», θα το βρείτε, νομίζω, στον 7ο τόμο, στη «Φυλακισμένη». Επειτα από όλ’ αυτά καταλαβαίνετε τη χαρά μου όταν έμαθα για την έκθεση που γίνεται στο Αμστερνταμ με, για πρώτη φορά, 28 έργα του Γιοχάνες Βερμέερ. Τα σχεδίασα όλα μια χαρά. Φρόντισε η Μυρτώ (αυτό το κορίτσι οργανώνει ζωές, όχι αστεία) να μάθει τις ημερομηνίες, 10 Φεβρουαρίου με 4 Ιουνίου, πήρα τον πράκτορα, κανόνισα εισιτήρια, ξενοδοχείο, τα πάντα, και σήμερα το πρωί πήρα και τα ματαίωσα όλα. Ολα.

Βρήκα διάφορες δικαιολογίες. Τα λεφτά, τον Κόβιντ που καλπάζει δήθεν και άλλα ηχηρά, παρόμοια. Δεν ξέρω τι με κράτησε. Ειλικρινά δεν ξέρω. Κάτι φοβήθηκα. Οχι, δεν είν’ ο Κόβιντ, δεν είν’ το αεροπλάνο, δεν είναι μήπως δω το «Ντελφτ» και πέσω να πεθάνω. Αυτό θέλει ανάστημα άλλο. Ισως είναι επειδή καιρό τώρα φόρεσα τη ζωή μου ανάποδα, να φαίνονται οι φόδρες και οι ραφές, και δεν έχω πια αυτή την αθώα στάση που είχα κάποτε απέναντι στα πάντα. Φοβάμαι μην και το υποψιασμένο βλέμμα μου είναι μια προσβολή απέναντι σε ό,τι αγάπησα όσο τίποτα στη ζωή μου. Την τέχνη.