Η ιδιωτικοποίηση του φόβου

Εξι χρόνια αργότερα, ο Μπούντε έχει κουραστεί να μετράει ήττες. Από την εργασία ως τον έρωτα, λέει σε μια συνέντευξή του στην «Εl Pais», χάνουμε όλοι. Και οι απώλειες αυτές είναι πρωτίστως ιδεολογικές. Ολο και λιγότεροι κατανοούν τον κόσμο. «Ας πάρουμε τον ιμπεριαλισμό: έχουμε τον αγγλοαμερικανικό, έχουμε όμως και τον ρωσικό και τον κινεζικό. Αυτοί οι ιμπεριαλισμοί είναι πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Κι αυτό δημιουργεί σύγχυση. Οταν τελειώσει ο πόλεμος στην Ουκρανία, σε ποια κατάσταση θα βρίσκεται η Ευρώπη;».

Οι αριστεροί διανοούμενοι στις μέρες μας ειδικεύονται στα ερωτήματα. Με εξαίρεση κάποιους ογκόλιθους όπως ο Γιούργκεν Χάμπερμας ή ο Τίμοθι Σνάιντερ, που καταλαβαίνουν για παράδειγμα ότι σήμερα το πρώτο χρέος κάθε ελεύθερου ανθρώπου είναι να υποστηρίξει τον αγώνα των Ουκρανών, οι περισσότεροι προσπαθούν να συνέλθουν από την απώλεια των παλιών σχημάτων και των παλιών βεβαιοτήτων. Οταν η ισπανίδα δημοσιογράφος ρωτάει τον Μπούντε τι συμβαίνει στη Γερμανία, εκείνος παραπονιέται ότι «δεν έχουμε έναν Χένρι Κίσινγκερ να μελετήσει τον μεταβαλλόμενο και πολυαξονικό μας κόσμο». Και αναρωτιέται ξανά: «Είναι δυνατή μια ενωμένη Ευρώπη; Η Ευρώπη είναι μόνο η Δυτική Ευρώπη; Πρέπει να ανοίξουμε τα σύνορά μας στην Τουρκία ή στη Ρωσία;».

Eίναι αλήθεια ότι η Γερμανία περνάει μεγαλύτερη υπαρξιακή κρίση από τις υπόλοιπες χώρες. Και αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην απομυθοποίηση της Ανγκελα Μέρκελ. «Μέχρι πρόσφατα ήταν κατά γενική ομολογία μια μεγάλη πολιτικός», επισημαίνει ο Μπούντε. «Σιγά-σιγά όμως μετατρέπεται στην προσωποποίηση της αποτυχίας. Μετά την κρίση του 1989 ακολούθησαν παραδεισένια χρόνια για τους Γερμανούς. Αλλά την τελευταία δεκαετία αυτή η αίσθηση έχει τελειώσει. Και οι πολιτικοί ηγέτες αναρωτιούνται: έχουμε την αναγκαία δύναμη για να αντιμετωπίσουμε αυτά που έρχονται; Mπορούμε να ηγούμαστε όπως παλιά; Αν μείνουμε πίσω, ποιος θα πάρει τη θέση μας;».

Εξι χρόνια μετά το βιβλίο του εκείνο, ο 68χρονος καθηγητής Μακροκοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κάσελ διαπιστώνει ότι στη χώρα του δεν υπάρχει κανείς που να είναι σε θέση να επαναλάβει τη ρήση του Ρούσβελτ. «Εδώ και καιρό θα έπρεπε να το έχουμε κάνει, γιατί ο φόβος δεν μας οδηγεί παρά μόνο στην αδυναμία. Πολύ περισσότερο μάλιστα, αν λάβουμε υπόψη ότι ζούμε σε μια περίοδο όπου όλα περιστρέφονται γύρω από την ατομική ισχύ του καθενός. Την ισχύ αυτή την αποκτάμε όμως μόνο όταν συνοδευόμαστε από τους άλλους: είναι αυτό που αποκαλούμε  αλληλεγγύη. Κι αυτό πρέπει να το δει ο καθένας από εμάς ξεχωριστά. Αλλά ποιοι είμαστε εμείς; Εμείς οι Γερμανοί; Εμείς οι Βερολινέζοι; Εμείς οι αντικαπιταλιστές; Η ιδέα του “εμείς” διέρχεται κι αυτή κρίση, αλλά αυτό το “εμείς” το έχουμε ανάγκη».

Και πού μπορούμε να το βρούμε; «Γεννιέται από την εμπειρία της μοναξιάς. Είμαστε μοναχικά όντα και αν δεν ανοιχτούμε στους υπολοίπους θα αποτύχουμε. Σε αυτόν τον ρόλο οι πολιτικοί έχουν αποτύχει. Από τους ευρωπαίους πολιτικούς λείπει ο υπαρξισμός. Δεν λείπει απλώς – τον φοβούνται».

Ισως η πιο εκρηκτική απάντηση των ημερών σε αυτή την αποτυχία είναι οι επιθέσεις των εξτρεμιστών οικολόγων εναντίον έργων τέχνης. Το είδαμε στη Βρετανία, στην Ολλανδία, στην Αυστρία, στη Γερμανία. Και σπεύσαμε να καταδικάσουμε τους δράστες, θεωρώντας ότι δεν θα ευαισθητοποιήσουν τον κόσμο κατά της κλιματικής αλλαγής καταστρέφοντας έργα τέχνης. Μα δεν τα καταστρέφουν, αναφωνεί στο Project Syndicate ο γνωστός καθηγητής βιοηθικής στο Πρίνστον Πίτερ Σίνγκερ. Αντίθετα με τις σουφραζέτες, που κατέστρεφαν σκοπίμως σπουδαίους  πίνακες στην προσπάθειά τους να νομιμοποιηθεί η ψήφος των γυναικών, οι ακτιβιστές της Just Stop Oil και της Last Generation στρέφονται εναντίον έργων που προστατεύονται από γυαλί. Το μήνυμα των δύο ακτιβιστών που εισέβαλαν τον περασμένο Ιούλιο στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και κόλλησαν μια αφίσα περιβαλλοντικής καταστροφής στο The Hay Wain, τον γνωστότερο πίνακα του Τζον Κόνσταμπλ, ήταν ότι αν δεν σταματήσει η χρήση ορυκτών καυσίμων, σκηνές σαν κι αυτές που απεικονίζει ο ζωγράφος θα χαθούν για πάντα.

Στη δίκη τους, όπου καταδικάστηκαν σε καταβολή αποζημίωσης 1.000 λιρών για πρόκληση ζημιάς στον πίνακα, ο εισαγγελέας υποστήριξε ότι, αντίθετα με τις σουφραζέτες, οι ακτιβιστές διαθέτουν σήμερα δημοκρατικά μέσα για να εκφραστούν. Η απάντηση, γράφει ο Σίνγκερ, είναι ότι όπως σήμερα βρίσκουμε γελοίο αυτό που έλεγαν οι συντηρητικοί πριν από εκατό χρόνια, ότι δηλαδή τα συμφέροντα των γυναικών εκπροσωπούνται θαυμάσια από τους άνδρες τους και τους πατεράδες τους, έτσι και οι απόγονοί μας θα βρίσκουν γελοία την αποτυχία των δημοκρατιών μας να δείξουν ενδιαφέρον για τα συμφέροντα των επόμενων γενεών.

Οπως και οι σουφραζέτες, καταλήγει ο αμερικανός καθηγητής, έτσι και οι σημερινοί νέοι δεν έχουν φωνή. Φοβούνται. Και άλλοι αντιδρούν με τη σιωπή, άλλοι με την κραυγή.

Είναι τόσο εύκολο…

Σε μια έρευνα που έγινε πριν από μερικά χρόνια, ένας κάτοικος του Γιόρκσαϊρ το είχε θέσει ως εξής: «Τα πράγματα χειροτερεύουν γρήγορα πλέον, δεν νομίζετε; Σήμερα βρίσκεσαι στο σπίτι σου, έχεις τη δουλειά σου, οδηγείς το αυτοκίνητό σου, και ξαφνικά χάνεις τη δουλειά σου, δεν μπορείς να πληρώσεις τους λογαριασμούς σου, χάνεις το σπίτι σου και καταλήγεις σε ξενώνα… Είναι τόσο εύκολο, τόσο εύκολο…». Αυτό εννοεί ο Μπούντε όταν μιλάει για τον φόβο και την ιδιωτικοποίησή του. «Στη διάρκεια της πανδημίας φάνηκε η δύναμη της οικογένειας», τονίζει στη συνέντευξή του στην «El Pais». «Οι σαραντάρηδες συνειδητοποίησαν ότι μπορούσαν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Ομως κι η οικογένεια υποφέρει. Οι σαραντάρηδες πιστεύουν σ’ αυτήν, αλλά δεν θέλουν να το πουν για να μη φανούν συντηρητικοί. Τους λείπουν οι λέξεις και οι ιδέες για να περιγράψουν την κατάσταση».