2023: Η αφή και το βλέμμα

Η υποδοχή του καινούργιου χρόνου μοιάζει με την επίσκεψη κάποιου ξένου εκπροσώπου στις επιχειρήσεις. Προηγούνται πάντα τα χαμόγελα, αλλά κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα, αν θα συνεχιστούν, ή αν θα μετατραπούν σε άγχος και εντάσεις.

Το ίδιο συμβαίνει και με την έλευση κάθε καινούργιου χρόνου. Τον υποδεχόμαστε στις πλατείες με φωταψίες, πυροτεχνήματα και βεγγαλικά, χωρίς να μπορούμε να προβλέψουμε αν ο ενθουσιασμός μας θα συνεχιστεί, ή αν θα μετατραπεί σε μοιρολόγια και κατάρες.

Ετσι ακριβώς υποδεχθήκαμε και το 2023. Η διαφορά βρίσκεται στη μετάβαση. Ως τα Χριστούγεννα βλέπαμε στα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων πολίτες στα όρια της απελπισίας από την ακρίβεια στα τρόφιμα, στο φυσικό αέριο, στο πετρέλαιο, να παραπονούνται πως το εισόδημα τους δεν επαρκούσε πλέον παρά μόνον για τα τελείως απαραίτητα.

Ξαφνικά, με τα Χριστούγεννα ήχησε συναγερμός. Τα ξενοδοχεία χειμερινών διακοπών έφτασαν σε απόλυτη πληρότητα, τα αυτοκίνητα στα διόδια περίμεναν ουρές, η Αθήνα είχε φρακάρει από την κυκλοφορία και ο κόσμος ξεχύθηκε για βόλτα στους δρόμους.

Θα έλεγε κανείς ότι οι έλληνες ψηφοφόροι φρόντισαν να έχουν ικανοποιημένες όλες τις παρατάξεις. Ηταν και με τον αστυφύλακα και με τον χωροφύλακα, όπως λέγαμε παλιά.

Ως τα Χριστούγεννα η αντιπολίτευση έβγαινε καθημερινά και καταδίκαζε την ακρίβεια, που σπρώχνει τους πολίτες στην απόγνωση. Μετά την πρωτοχρονιά εμφανίστηκε ο υπουργός Ανάπτυξης και κατατρόπωσε την αντιπολίτευση λέγοντας ότι τα ξενοδοχεία χειμερινών διακοπών είναι πλήρη, τα μαγαζιά είναι γεμάτα και ο κόσμος κυκλοφορεί. Συνεπώς πού βλέπει η αντιπολίτευση τον κόσμο να υποφέρει;

Το ερώτημα, όμως, είναι για ποια καταστήματα μιλάμε. Οι περισσότεροι βλέπουμε τα καφέ και τα μπαρ γεμάτα, αλλά τα υπόλοιπα μαγαζιά να είναι άδεια. Μάλιστα, πολλά καταστήματα έφτασαν στο σημείο να κάνουν εκπτώσεις μέσα στις γιορτές, για να εξασφαλίσουν κάποιες πωλήσεις.

Θα ξεκινήσω από εκείνα που γνωρίζω πολύ καλά: τα βιβλιοπωλεία. Αν εξαιρέσουμε κάποιες μέρες πριν από τα Χριστούγεννα και κυρίως πριν από την πρωτοχρονιά, το 2022 ήταν μια μαύρη χρονιά για τα βιβλιοπωλεία.

Γνωρίζω από προσωπική πείρα ότι η αναγνωσιμότητα δεν ήταν ποτέ σε υψηλό επίπεδο στην Ελλάδα, έστω και αν παρουσίασε μια συνεχή άνοδο, που ξεκίνησε από τη δικτατορία και συνεχίστηκε στις δεκαετίες του ’70 και του ’80. Εβλεπες, όμως, μέχρι πριν από μερικά χρόνια ένα κοινό στα βιβλιοπωλεία να στέκεται μπροστά στα ράφια, να διαλέγει βιβλία και να τα ξεφυλλίζει. Η αφή του βιβλίου δεν ήταν μόνο ένα ξεφύλλισμα, αλλά και μια ένδειξη στοργής για το βιβλίο.

Το ίδιο συμβαίνει και με τις αγορές ρούχων και παπουτσιών. Παλιά μπαίναμε στα μαγαζιά, ψηλαφίζαμε το ρούχο που θέλαμε να αγοράσουμε, δοκιμάζαμε τα παπούτσια και αποφασίζαμε. Σήμερα καθόμαστε μπροστά στον υπολογιστή, κοιτάμε τις φωτογραφίες, αποφασίζουμε με το βλέμμα και αγοράζουμε διαδικτυακά. Τυχαία διάβασα προχθές ότι οι Ελληνες είναι πρώτοι στις διαδικτυακές αγορές.

Η μεγάλη ανατροπή, που ξεκίνησε πριν από μια δεκαετία περίπου και επιβλήθηκε με την πανδημία, είναι η μετάβαση από την αφή στο βλέμμα.

Η επικράτηση του βλέμματος άρχισε με τους υπολογιστές και κορυφώθηκε με τα κινητά τηλέφωνα. Απέναντι από την πολυκατοικία που μένω υπάρχει ένα καφέ. Σχεδόν καθημερινά βλέπω, όχι μόνο νέους, αλλά και ανθρώπους μέσης ηλικίας, να ψάχνουν ο καθένας το κινητό του, και αντί για κουβέντα να δείχνουν ο ένας στον άλλον τι ανακάλυψαν, συχνά με το επιφώνημα: «Κοίτα τι βρήκα»!

Θα δώσω ένα άλλο παράδειγμα. Είχα την τύχη να ταξιδεύω από νεαρή ηλικία. Μέχρι πριν από μια δεκαετία έβλεπα γύρω μου στο αεροπλάνο ταξιδιώτες να διαβάζουν ένα βιβλίο, μια εφημερίδα, ή ένα περιοδικό. Σήμερα οι περισσότεροι βάζουν το κινητό τους πάνω στο τραπεζάκι και βλέπουν ταινίες. Τι μπορείς να απολαύσεις από κινηματογραφικά πλάνα και ερμηνεία ηθοποιών στην οθόνη ενός κινητού; Δεν έχει σημασία. Σημασία έχει να «βλέπουν». Οσοι δεν βλέπουν ταινίες, ψάχνουν διαρκώς το κινητό τους.

Το αποκορύφωμα αυτής της εξέλιξης ήρθε με την εργασία από το σπίτι, μέσα στην πανδημία, και επικράτησε σε πολλές επιχειρήσεις. Παλιά, μπαίναμε στον χώρο εργασίας, λέγαμε μια καλημέρα, χτυπούσαμε κάποιο συνάδελφό μας φιλικά στην πλάτη, και στα διαλείμματα συζητούσαμε τα προσωπικά μας. Τώρα, καθόμαστε στο σπίτι μας, μπροστά στο zoom, και κοιτάμε τον συνάδελφό μας.

Ο χώρος εργασίας, ακόμα και στα καταστήματα, είναι, όμως, ένας κοινωνικός χώρος και η αποσύνθεσή του τραυματίζει σοβαρά τον κοινωνικό ιστό. Ηδη βλέπουμε τις πρώτες επιπτώσεις στην αύξηση της ενδοοικογενειακής και της ενδοσχολικής βίας.

Κάποια στιγμή ο πόλεμος της Ουκρανίας θα τελειώσει, έστω και αν δεν μπορούμε ακόμα να προβλέψουμε τι θα αφήσει πίσω του. Κάποια στιγμή οι τιμές των τροφίμων και των καυσίμων θα σταθεροποιηθούν, έστω και αν δεν γνωρίζουμε το κόστος. Η αποσύνθεση του κοινωνικού ιστού ήρθε, όμως, για να μείνει. Οταν το συνειδητοποιήσουμε, φοβάμαι ότι θα είναι πολύ αργά.

Μετά από όλα αυτά, τι μένει να ευχηθεί κανείς για τον καινούργιο χρόνο:

Το μόνο αισιόδοξο  μήνυμα που βρίσκω είναι ο στίχος του Σολωμού από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους»: Ολίγο φως και μακρινό σε μέγα σκότος κι έρμο.

Ο Πέτρος Μάρκαρης είναι συγγραφέας