Οι αρμοδιότητες της ΑΔΑΕ και το κράτος δικαίου

Με τη γνωμοδότηση 1/2023 του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου επιχειρείται ερμηνεία διατάξεων του νέου νόμου για την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών. Η γνωμοδότηση λαμβάνει θέση ιδίως επί δύο ζητημάτων. Πρώτον, κρίνει ότι η ΑΔΑΕ μόνη δεν επιτρέπεται να επιληφθεί αιτήματος γνωστοποίησης τυχόν παρακολούθησης προσώπου για λόγους εθνικής ασφάλειας. Το σκεπτικό είναι ότι με τον νέο νόμο αρμόδιο είναι τριμελές όργανο και τάσσονται συγκεκριμένες προϋποθέσεις (π.χ. να έχουν παρέλθει τρία έτη από τη λήξη τυχόν διάταξης για άρση του απορρήτου). Δεύτερον, θεωρεί ότι μόνο ο θιγόμενος δικαιούται να ζητήσει ενημέρωση, υπολαμβάνοντας ότι δεν διατηρείται σε ισχύ ούτε για τις παλαιές παρακολουθήσεις διάταξη που επέτρεπε την ενημέρωση των προέδρων των κοινοβουλευτικών ομάδων. Η διάταξη καταργήθηκε με τον νέο νόμο.

Το δεύτερο ζήτημα (ενημέρωση πολιτικών αρχηγών) είναι αμφιλεγόμενο. Κρίσιμο είναι όμως το πρώτο ζήτημα. Εδώ πρέπει να γίνει μία βασική διάκριση. Πράγματι, κατά τον νέο νόμο η ΑΔΑΕ δεν επιτρέπεται μόνη να επιληφθεί αιτήματος ενημέρωσης ιδιώτη, ούτε επιτρέπεται ο τελευταίος να ενημερωθεί δίχως να συντρέχουν οι λοιπές προϋποθέσεις, περιλαμβανομένης της παρέλευσης τριετίας. Ομως το σημαντικό είναι το εξής: Η ΑΔΑΕ έχει πλήρη αρμοδιότητα για έλεγχο, όχι βεβαίως για να ενημερώσει τον ιδιώτη, αλλά για να ασκήσει τον επιβαλλόμενο έλεγχο τήρησης της νομιμότητας. Ετσι, η ΑΔΑΕ δύναται, είτε με δική της πρωτοβουλία είτε με αφορμή καταγγελία ιδιώτη, να κάνει πλήρη έρευνα είτε για να διακριβώσει εξωθεσμικές υποκλοπές είτε για να ελέγξει την τήρηση των όρων και της διαδικασίας άρσης του απορρήτου. Δύναται, για παράδειγμα, να ελέγξει αν η παρακολούθηση έγινε με εισαγγελική διάταξη, αν υπήρξε υπέρβασή της ως προς τα χρονικά όρια, κ.λπ. Εξάλλου, ενδέχεται να είναι αναγκαία η πρόσβαση στα στοιχεία του θιγομένου για πλήθος λόγων (για να διαπιστωθεί, π.χ., σε περίπτωση πολιτικού προσώπου, αν υπήρξε η άδεια του Προέδρου της Βουλής, ή για να διακριθούν περιπτώσεις επισύνδεσης με εισαγγελική διάταξη από εξωθεσμικές υποκλοπές επί των ιδίων προσώπων, κ.λπ.). Θα ήταν αδιανόητο να θεωρηθεί ότι έχουν περικοπεί οι εν λόγω ελεγκτικές αρμοδιότητες της ΑΔΑΕ.

Κατά την άσκηση των εν λόγω αρμοδιοτήτων ενδεχομένως να εγερθούν επιμέρους ζητήματα. Ποιος αποφασίζει; Η απάντηση στο πολίτευμά μας είναι ξεκάθαρη. Σύμφωνα με την αρχή διάκρισης των εξουσιών, αλλά και την ειδική συνταγματική κατοχύρωση των ανεξάρτητων αρχών, αρμοδιότητα έχει η ΑΔΑΕ. Κάθε μορφής προληπτική υποκατάσταση είναι ανεπίτρεπτη, ιδίως με δεδομένο ότι υπάρχει συγκεκριμένο συνταγματικό όργανο. Και αν η ΑΔΑΕ παρερμηνεύσει τον νόμο; Υπάρχει φυσικός δικαστής. Είναι τα διοικητικά δικαστήρια, τα οποία μπορούν να παράσχουν και προσωρινή προστασία, και εν τέλει το Συμβούλιο της Επικρατείας, εγγυητής της νομιμότητας της διοικητικής δράσης. Τυχόν αλλοίωση αυτής της λεπτής ισορροπίας διαταράσσει το κράτος δικαίου και τις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ο Νίκος Παπασπύρου, διδάκτωρ Νομικών του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ).