«Αν δεν αισθάνομαι να κολυμπάω μέσα στους ανθρώπους, τρελαίνομαι»

Ποια πρόσωπα και ποια περιστατικά της παιδικής σας ηλικίας αισθάνεστε να έχουν υπάρξει καταλυτικά ως προς τη μεταγενέστερη διαμόρφωσή σας;

Ο πατέρας μου. Αν και απόστρατος αξιωματικός της χωροφυλακής, ήξερε τι σημαίνει «χάδι». Τον είχε διώξει η δικτατορία γιατί είχε συμμετάσχει στο κίνημα του βασιλιά. Πέθανε σε ηλικία 59 χρόνων, το 1979, την ημέρα που έπαιρνα το πτυχίο μου. Δεν ήμασταν πλούσιοι, αλλά δόξα τω Θεώ δεν πεινούσαμε, όμως ο πατέρας μου δεν υπολόγιζε κανένα έξοδο όταν επρόκειτο για βιβλία. Μου αγόραζε εγκυκλοπαίδειες, το περιοδικό «Θησαυρός των γνώσεων», ιστορικά μυθιστορήματα. Τα τελευταία δεν σταμάτησα ποτέ να τα διαβάζω. Με γοήτευαν πάντα οι αυτοβιογραφίες, αυτός ο συνδυασμός πραγματικότητας και παραμυθιού. Τώρα βέβαια κατά πόσο μια αυτοβιογραφία μπορεί να θεωρηθεί και αληθινή, αν λάβουμε υπόψη μας ότι την ιστορία τη γράφουν οι νικητές, είναι ένα άλλο θέμα.

Τι θα τοποθετούσατε δίπλα στον πατέρα σας και στα βιβλία σε σχέση πάντα με αυτό που γίνατε;

Την πόλη όπου γεννήθηκα, την Καβάλα. Ετυχε το σπίτι μας να είναι κοντά στα καπνομάγαζα όπου δούλευαν δεκαοκτώ με είκοσι χιλιάδες καπνεργάτες και καπνεργάτριες. Τους θυμάμαι την ώρα του μεσημεριανού διαλείμματος που κρατούσε για μια περίπου ώρα ν’ ανεβαίνουν προς τα σπίτια – όπως ξέρετε η Καβάλα είναι χτισμένη αμφιθεατρικά – για να φάνε μια φέτα καρπούζι και να επιστρέψουν στην εργασία τους. Ηταν μια φοβερή εικόνα. Δεν είναι τυχαίο που η Καβάλα χαρακτηρίστηκε ως «Η πανεπιστημιούπολη της Αριστεράς». Για να γίνεις στέλεχος της Αριστεράς, έπρεπε να περάσεις από την Καβάλα, όπως έγινε με τον Μπελογιάννη και τον Πασαλίδη. Αν δεν έκανες τη «θητεία» σου στα καπνομάγαζα της Καβάλας, δεν μπορούσες να ανέβεις στην ιεραρχία της Αριστεράς. Τα πρώτα εργατικά συνδικάτα συγκροτήθηκαν στην Καβάλα, πριν από το 1940. Οπως επίσης οι πρώτες απεργίες έγιναν στην Καβάλα. Θεωρούνταν προνομιακό να δουλεύει κανείς σε καπνομάγαζο γιατί το μεροκάματο ήταν μεγαλύτερο κατά 50% σε σχέση με το μεροκάματο οποιουδήποτε άλλου εργάτη. Βέβαια ήταν εποχιακή εργασία, κρατούσε τέσσερις μόνον μήνες, αλλά στο σπίτι έμπαιναν δύο μεροκάματα γιατί συνήθως δούλευαν και ο άντρας και η γυναίκα. Τα καπνομάγαζα ήταν στο καλύτερο σημείο της πόλης, στην παραλία αλλά και στο κέντρο της. Ο καπνέμπορος την εποχή εκείνη ήταν όπως ένας σημερινός εφοπλιστής. Να φανταστείτε πως υπήρξε τόσο επιτυχημένος καπνέμπορος στην Καβάλα που ήταν για χρόνια μέλος στο διοικητικό συμβούλιο της Εθνικής Τράπεζας. Οι άντρες καπνεργάτες λέγονταν στοιβαδόροι. Με οικονομικούς όρους, λόγω των καπνών και της απόδοσής τους, το λιμάνι της Καβάλας ήταν πολύ σημαντικότερο σε σχέση με το λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Βέβαια ισχυρή καπνεργασία είχε και η Ξάνθη και η Δράμα, αλλά ούτε τη μισή συγκριτικά με εκείνη της Καβάλας. Τα καράβια θα έλεγες πως συνωθούνταν στο λιμάνι της, ένα έργο που το είχε ξεκινήσει ο Βενιζέλος.

Ποια ταξίδια σας αναπολείτε εντονότερα;

Εχω κάνει ως σήμερα συνολικά ογδόντα έξι ταξίδια σε όλο τον κόσμο. Από τη Ζηλανδία ως το Βλαδιβοστόκ, Αλάσκα, Χάλιφαξ, όλη τη δυτική ακτή της Αμερικής, Σαντιάγο, Βανκούβερ, Παταγονία, Σίδνεϊ. Σε όσες χώρες δεν έχω πάει, είναι γιατί δεν ήθελα να πάω. Μια εξήγηση που δίνω όσον αφορά την αγάπη μου για τα ταξίδια, είναι γιατί μου αρέσει να βρίσκομαι ανάμεσα στους ανθρώπους, όποιοι κι αν είναι. Μαύρος, άσπρος, κίτρινος, μορφωμένος, αγράμματος, ο καθένας πάντα κάτι έχει να σου δώσει. Αν δεν αισθάνομαι να κολυμπάω μέσα στους ανθρώπους, τρελαίνομαι. Βέβαια πολλά ταξίδια έγιναν εξαιτίας του Μουντιάλ. Το 2002 στη Σεούλ, το 2006 στο Βερολίνο, το 2014 στο Ρίο ντε Ζανέιρο, το 2018 στη Μόσχα και τώρα, πρώτα ο Θεός, φεύγω για την Ντόχα. Αν μου προτεινόταν να εγκατασταθώ σε μια χώρα, σε σχέση με αυτές που έχω επισκεφτεί, θα επέλεγα την Αργεντινή. Δεν ξέρω γιατί, αλλά η ατμόσφαιρά της μου θυμίζει Ελλάδα. Η σύνθεσή της η πληθυσμιακή είναι κατά 60% ισπανική, κατά 30% ιταλική και κατά 10% γερμανική. Οι αυθεντικοί Αργεντίνοι στο Περού και στη Χιλή είναι ζήτημα αν φτάνουν τις πέντε με έξι χιλιάδες. Θυμάμαι πως περπατώντας μια μέρα με τη γυναίκα μου στο Μπουένος Αϊρες, στην πλατεία που είναι μπροστά στο Προεδρικό Μέγαρο, συναντήσαμε έναν φτωχό άνθρωπο που έφτιαχνε από κουτιά της κόκα κόλα, βαζάκια και ανθοδοχεία. Ηταν Ελληνας που είχε πάει ως ναυτικός στην Αργεντινή τη δεκαετία του ’50, ερωτεύτηκε μια ιθαγενή κι έμεινε για πάντα εκεί.