Καταβροχθίζοντας τον τελευταίο κανίβαλο

Ας θυμηθούμε την ιστορία για τον εξερευνητή ο οποίος συνάντησε μια φυλή ιθαγενών για πρώτη φορά. «Υπάρχουν ανάμεσά σας κανίβαλοι;», τους ρώτησε. «Οχι», απάντησαν, «τον τελευταίο τον φάγαμε χθες». Οταν μια πολιτισμένη κοινωνία συγκροτείται τρώγοντας τον τελευταίο της κανίβαλο, η τελευταία πράξη πρέπει να περιγραφεί με διαφορετικό τρόπο. Αποτελεί ένα είδος προπατορικού αμαρτήματος το οποίο πρέπει να σβηστεί από τη συλλογική μνήμη.

Παρομοίως, η μετάβαση σε μια σύγχρονη έννομη τάξη πραγμάτων στην αμερικανική «Αγρια Δύση» επιτεύχθηκε μέσω βίαιων εγκλημάτων και τη δημιουργία μύθων που θα τα κάλυπταν. Οπως το έθεσε ένας από τους χαρακτήρες που πρωταγωνιστούν στο γουέστερν του Τζον Φορντ «Ο άνθρωπος που σκότωσε τον Λίμπερτι Βάλανς» (1962), «όταν ο θρύλος γίνεται γεγονός, τότε τυπώνεται ο θρύλος».

Ωστόσο, τα «γεγονότα» που γεννιούνται στους θρύλους δεν αποτελούν αλήθειες που μπορούν να αποδειχθούν. Κυρίως, είναι τεχνητά δημιουργήματα της κοινωνίας: Κοινά αποδεκτές ιδέες οι οποίες διαμορφώνουν τη βάση της υπάρχουσας κοινωνικής και πολιτικής τάξης πραγμάτων. Εάν ένας σημαντικός αριθμός ανθρώπων φτάσει να τις απορρίψει, τότε θα αποσυντεθεί ολόκληρη αυτή η τάξη πραγμάτων.

Αυτά τα τεχνητά δημιουργήματα επιτρέπουν στις πραγματικές ρίζες της κοινωνίας να παραμένουν στο παρασκήνιο, από όπου συνεχίζουν να λειτουργούν σιωπηρά, επειδή ο σύγχρονος πολιτισμός συνεχίζει να βασίζεται στη βαρβαρότητα.

Σήμερα, όμως, βλέπουμε να αναδύεται μια νέα μορφή πολιτικής απαλλαγής. Οπως παρατηρεί η φιλόσοφος Αλένκα Κούπαντσιτς στο νέο της βιβλίο «Let Them Rot», έχουμε ολοένα περισσότερους ηγέτες οι οποίοι περηφανεύονται για τα εγκλήματά τους, «ωσάν να συνοψίζονταν σε ένα είδος θεμελιώδους πολιτικής διαφορετικότητας ή διαφοράς χαρακτήρων, που σφραγίζονται με χαρακτηρισμούς όπως ότι “έχει το θάρρος”, “τον τσαμπουκά” να κάνει ό,τι κάνει ανοιχτά».

Προφανώς, αυτό φέρνει στο προσκήνιο εικόνες του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος αυτόν τον μήνα απηύθυνε κάλεσμα για «τερματισμό της ισχύος» του συντάγματος των ΗΠΑ. Ταυτόχρονα, ανάλογες εικόνες κάνουν την εμφάνισή τους και στη Ρωσία. Επί δέκα μήνες, ο πρόεδρός της, Βλαντίμιρ Πούτιν, επέμενε πως δεν διεξάγεται πόλεμος στην Ουκρανία, ενώ οι απλοί ρώσοι πολίτες κινδύνευαν να διωχθούν ποινικά εάν υποστήριζαν κάτι διαφορετικό. Τώρα, όμως, ο Πούτιν παραβίασε τον δικό του κανόνα και αναγνώρισε πως η Ρωσία βρίσκεται σε πόλεμο.

Παρομοίως, ο Γεβγκένι Πριγκόζιν, ένας κολλητός του Πούτιν, επί μακρόν αρνούνταν ότι έχει οποιαδήποτε σχέση με τη μισθοφορική ομάδα Wagner. Πλέον, παραδέχθηκε πως ο ίδιος την ίδρυσε, όπως και ότι παρενέβη στις εκλογές στις ΗΠΑ και θα συνεχίσει να το πράττει.

Για πολιτικές προσωπικότητες όπως είναι ο Τραμπ και ο Πούτιν, το θάρρος επαναπροσδιορίζεται ως η ετοιμότητα να παραβιάσουν τους νόμους του κράτους στην περίπτωση που τα συμφέροντα του κράτους – ή τα προσωπικά τους συμφέροντα – το απαιτούν. Η ερμηνεία που δίνεται, έτσι, είναι πως ο πολιτισμός συνεχίζεται μόνο εάν υπάρχουν γενναίοι πατριώτες που θα κάνουν τη βρώμικη δουλειά. Πρόκειται για μια ξεκάθαρα δεξιά μορφή του «ηρωισμού». Είναι εύκολο να ενεργεί κανείς ευγενικά για λογαριασμό της χώρας του – χωρίς να θυσιάζει τη ζωή του γι’ αυτήν – μόνο όμως αυτοί που έχουν δυνατή καρδιά μπορούν να φτάσουν να διαπράξουν εγκλήματα για λογαριασμό της.

Ετσι, το 1943, ο Χάινριχ Χίμλερ, αρχιτέκτονας του Ολοκαυτώματος, έκανε λόγο για «ένα κεφάλαιο δόξας στην ιστορία μας το οποίο δεν έχει γραφτεί ποτέ και δεν πρόκειται ποτέ να γραφτεί». Το ερώτημα που είχε τεθεί τότε ήταν τι θα έπρεπε να γίνει με τις γυναίκες και τα παιδιά των Εβραίων. «Αποφάσισα στο θέμα αυτό να βρω μια απολύτως καθαρή λύση», είχε πει σε μια σύναξη αξιωματικών των SS.

Στη σημερινή Ρωσία, όμως, η άποψη πως οι βιαιότητες «δεν θα αποτυπωθούν ποτέ γραπτώς» είναι ολοένα πιο ξεπερασμένη. Αντί, άλλωστε, να αγνοηθεί το φάγωμα των κανιβάλων, τέτοιου είδους ενέργειες ενσωματώνονται στο σύνταγμα. Για του λόγου το αληθές, στις 14 Δεκεμβρίου, η Ρωσική Δούμα ενέκρινε νόμο που προβλέπει πως κάθε βιαιότητα που θα διαπραχθεί στο Ντονέτσκ, το Λουγκάνσκ, τη Ζαπορίζια και τη Χερσώνα προ της προσάρτησής τους «δεν θα θεωρηθεί εγκληματική πράξη που τιμωρείται από τον νόμο», εφόσον θεωρηθεί πως αυτές ήταν «σύμφωνες με το συμφέρον της Ρωσικής Ομοσπονδίας».

«Ο ρωσικός πολιτισμός», σημείωσε ο ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας, έχει καταστεί «παράπλευρη απώλεια του κανιβαλισμού του Πούτιν ο οποίος καταβροχθίζει τον εαυτό του». Με βάση αυτό, συνεχίζει, «έχει έρθει η ώρα να αναρωτηθεί κανείς, αντικειμενικά, εάν ο Βλαντίμιρ Πούτιν αποτελεί πράκτορα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Κι αυτό διότι κανείς Αμερικανός δεν έχει ποτέ προξενήσει τόσο κακό στον «ρωσικό κόσμο» όσο ο ίδιος ο ρώσος ηγέτης». «Είστε ανόητοι. Είστε κανίβαλοι που τρώνε τους εαυτούς τους», έγραψε πρόσφατα και ο δημοσιογράφος από το Καζακστάν, Αρμάν Σουράεφ.

Ολα αυτά αποδεικνύουν γιατί έχουμε ανάγκη, περισσότερο από ποτέ, ανθρώπους σαν τον ιδρυτή των Wikileaks, Τζούλιαν Ασάνζ. Ο Ασάνζ είναι η Αντιγόνη μας. Η ευχή μου για το νέο έτος είναι ο πρόεδρος Τζο Μπάιντεν να βρει το θάρρος και να αποσύρει τις κατηγορίες σε βάρος του.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στη European Graduate School και διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Πολλά βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά, με πιο πρόσφατο το «Απαντήσεις δίχως ερωτήματα» (εκδ. Πλέθρον, 2018)