Κάζα μία

Δεν ξέρω εάν «κάζα» ήταν η μάρκα ή το όνομα της συσκευής. Η γιαγιά μου πάντως και ο παππούς μου υμνούσαν με κάθε ευκαιρία την κάζα τους, η οποία μαγείρευε – πεντανόστιμα καμάρωναν – τα πάντα. Για μια ψηστιέρα επρόκειτο, σε σχήμα χελώνας,  με τέσσερα πλαστικά ποδαράκια και στρογγυλό τζάμι, φινιστρίνι, στο καπάκι της. Την ακουμπούσαν στο εμαγιέ τραπέζι της κουζίνας κι έβαζαν μέσα της, για το γιορταστικό γεύμα, δύο «πουλιά» – έτσι, χαϊδευτικά, αποκαλούσε η γιαγιά μου τα κοτόπουλα. Οταν θα ξεροψήνονταν, θα τα μετέφεραν στον φούρνο και η κάζα θα αναλάμβανε να ψήσει τα άλλα δύο. Τέσσερα πουλιά. Πολυπληθής μεν η οικογένεια, ανάποδη δε πυραμίδα: Οκτώ εβδομηντάρηδες, δύο σαραντάρηδες, ένας εικοσιπεντάρης κι ένα παιδί μονάχα, εγώ, στα δέκα μου…

Πρωτοχρονιά του 1976. Τίποτα στην όψη του παππού μου δεν προδίδει ότι έχει περάσει είκοσι χρόνια στη φυλακή, στην εξορία, στη βαθιά παρανομία. Πως έχει ηγηθεί νεότατος του κόμματος και λίγα χρόνια αργότερα έχει διαγραφεί και αποκηρυχθεί από τους δικούς του και επικηρυχθεί από τους αντίπαλους – που ο ίδιος αποφεύγει να αποκαλέσει «μοναρχοφασίστες». Πως έχει αποκατασταθεί με την αποσταλινοποίηση, έχει εκλεγεί ξανά βουλευτής τη δεκαετία του ’60, έχει πιαστεί επί χούντας και είναι από τα ιστορικά στελέχη που αποχώρησαν οριστικά από το ΚΚΕ και ίδρυσαν το ΚΚΕ εσωτερικού. Δεν έχει αύρα ούτε συνωμότη ούτε γραφειοκράτη ούτε καν μπαρουτοκαπνισμένου αγωνιστή, από εκείνους που δεν χάνουν ευκαιρία να υπενθυμίσουν στο οποιοδήποτε ακροατήριο τα ανδραγαθήματά τους. Οχι! Ο παππούς μου – κοτσονάτος ασπρομάλλης, κομψότατος μες στο κολλαριστό πουκάμισό του – χαμογελάει συνέχεια με τα μάτια και με το δελφινίσιο στόμα του. Θυμίζει ιταλό διανοούμενο της Αριστεράς; Λάθος. Είναι ένας μικρασιάτης νοικοκύρης, που όμως δεν κάθισε φρόνιμα «για να αποκτήσει πρόβατα, ζευγάρια κι αγελάδες και να ‘ναι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι στους γερόντους» όπως λέει το κλέφτικο τραγούδι που έχει το όνομά του…

Σήμερα ο παππούς γιορτάζει. Εχει καλέσει τα αδέλφια του, τα οποία βρίσκονται όλα σε καλή υγεία. Καθένα τους ένας διαφορετικός κόσμος. Αλλη αντίληψη ζωής, άλλα χούγια, άλλη καθημερινότητα. Μοναδικό κοινό τους; Διηγούνται με τις λέξεις – και με τις κινήσεις τους και με τις σιωπές τους ακόμα – ιστορίες. Ιστορίες που εγώ δεν χορταίνω να ρουφάω.

Εμείς – κόρη, γαμπρός και εγγονός – έχουμε φτάσει πρώτοι, από τις ένδεκα το πρωί.

Η μαμά μου με τη γιαγιά μου στην κουζίνα, κόβουν σαλάτες, καθαρίζουν πατάτες. Η μαμά έχει φέρει τα υλικά για να φτιάξει μπακλαβά, μια στρώση φύλλου στο ταψί, μια στρώση καρύδι-ψύχα και βούτυρο τύπου Κερκύρας και μοσχοκάρφια – όταν τον ξεφουρνίσουν θα τον περιχύσουν με καυτό σιρόπι, θα ευωδιάσει το σπίτι.

Τις κοιτάζω από πίσω καθώς στέκονται πλάι-πλάι στον νεροχύτη. Η γιαγιά είναι κάπως πιο βαριοκόκκαλη, πιο γήινη. Η μάνα μου πιο λεπτή, πιο ραφινάτη, με εντονότερες όμως καμπύλες. Η γιαγιά μιλάει περισσότερο, έχει γαργαριστή φωνή – διατηρεί τη μεσσηνιακή της προφορά, προσθέτει φωνήεντα ανάμεσα στα σύμφωνα, τον καπνό τον λέει «κα-πι-νό». Διατηρεί και την ομορφιά της, είναι ξανθιά – γκριζαρισμένη -, με πρασινογάλαζα μάτια και προτεταμένα μήλα προσώπου. Οι «εθνικόφρονες» θα την έδειχναν ως μια παραστρατημένη ιδεολογικά πλην φυλετικώς γνήσια Ελληνοπούλα. Ο Φαλμεράιερ θα την επικαλούνταν σαν ζώσα απόδειξη του περάσματος των Σλάβων από τη νότια Πελοπόννησο. Η ίδια ασφαλώς θα αδιαφορούσε σχετικά με την απώτερη καταγωγή της – τους κοντινούς της νοσταλγεί, τους γονείς, τα αδέλφια της που πέθαναν ή ξενιτεύτηκαν. «Ο πατέρας μου όταν με κανάκευε με έλεγε Σοφούλα… Οταν μου θύμωνε, με φώναζε Σοφιά… Πόσα χρόνια έχω να το ακούσω εκείνο το Σοφούλα, το άλλο έστω, το Σοφιά;». Το χωριό της τής λείπει κι ας το εγκατέλειψε τρέχοντας δεκαεφτά χρονών για να έρθει στην Αθήνα. «Κάθε Χριστούγεννα κόβαμε μια γουρουνοπούλα. Από το κρέας της, το παστωμένο, χορταίναμε μέχρι τις Απόκριες. Δεν έχετε δει τέτοιο ζωντανό, τέτοιο θηρίο! Βγάζοντας την από τον στάβλο, καταλάβαινε ότι την πάνε για μαχαίρι κι έμπηγε τις στριγγλιές – κάτι στριγγλιές… Τέσσερις νοματαίοι χρειάζονταν για να τη σύρουν στο σφαγείο».

Οι άντρες στο μπαλκόνι, πίνουν τον δεύτερο καφέ τους. Πριν από δεκαπέντε χρόνια δεν μιλιόντουσαν. Για τον παππού ο μπαμπάς μου ήταν ένας τεντιμπόης, ένας σαρδανάπαλος που είχε ξελογιάσει και είχε κλέψει τελικά το κορίτσι του. Για τον μπαμπά ο παππούς μου ένας τύπος που μόλις απειλήθηκε η τιμή της θυγατέρας του, ξέχασε την επαναστατικότητά του και αποδείχθηκε πατέρας-αφέντης. Δεν ήταν ο καιρός που τους μαλάκωσε, τους συμφιλίωσε. Μα η αγάπη τους για τα ίδια πρόσωπα. Τη μάνα μου και έπειτα εμένα. Πλέον έχουν σχέση εγκάρδια, τρυφερή και ας μην καταλαβαίνονται ώρες-ώρες. «Πώς δεν βαριέται, στην ηλικία του» απορεί ο ένας «να δίνει ακόμα διαλέξεις, να κάνει διαφώτιση στους νεολαίους και στα συνδικαλιστικά στελέχη;». «Περνάει τις Κυριακές του» εκπλήσσεται ο άλλος «ακούγοντας κλασική μουσική, ψαλιδίζοντας και κολλώντας φωτογραφίες στα εξώφυλλα των δίσκων του, κολάζ τα αποκαλεί… Και τα κρεμάει μετά στους τοίχους του σπιτιού – ζωγράφος ήθελε να γίνει κατά βάθος;».

Μυστήρια τρένα αμφότεροι. Το πιο μυστήριο όμως τρένο ο μεγάλος αδελφός του παππού μου, που μπουκάρει στο σπίτι πεινασμένος – «ακόμα να ‘ρθουν οι άλλοι, οι ακαμάτηδες;» ωρύεται «βαθύς ο ύπνος το πρωί, γυμνός ο κώλος τη Λαμπρή! Φέρτε μου ένα ούζο με μεζέ!».

Κάθε σχεδόν ελληνική οικογένεια τον 20^ο αιώνα είχε τον «Αμερικάνο» της. Ο δικός μας μετανάστευσε μετά την Καταστροφή από την Κωνσταντινούπολη στην Αργεντινή. Δεν στέριωσε στο Μπουένος Αϊρες, πήγε στη Χιλή, δεν πλούτισε ούτε εκεί, βρέθηκε να δουλεύει – κοτζάμ απόφοιτος της Ροβερτείου Σχολής – πλανόδιος μανάβης, με κάρο κι ένα μαύρο αλογάκι, τον Νεγκρίτο. Συγχρωτίσθηκε ωστόσο με κάθε καρυδιάς καρύδι, κάτι πανέμορφες – λέει – Γιουγκοσλάβες, κάτι τραγουδιστές της όπερας. Περιέθαλψε έναν γέρο Ινδιάνο κι εκείνος του εμπιστεύθηκε πεθαίνοντας μια μαγική συνταγή. Μιας αλοιφής που γιατρεύει τα πάντα, από εγκαύματα μέχρι στειρότητα. Τη μαγειρεύει ο θείος μου, την αδειάζει σε πλαστικά μπουκαλάκια και τη μοιράζει στη γειτονιά. Και βρίζει – εννοείται – όποιον αμφισβητεί τις καταπληκτικές της ιδιότητες. Επαναπατριζόμενος ο «Αμερικάνος», παραμονές του πολέμου, βρήκε και τους τρεις αδελφούς του δεσμώτες σε ξερονήσια και σε μπουντρούμια. Κι ενώ είχε άλλα σχέδια κι ενώ ο κομμουνισμός – η πολιτική δράση γενικά – δεν του έλεγε τίποτα, έκρινε ως χρέος του να σταθεί στην οικογένεια. Να γίνει βράχος και κουβαλητής για τα απροστάτευτα μέλη της. Χωρίς εκείνον η μαμά μου, κοριτσάκι επί Κατοχής, θα είχε πιθανότατα λιμοκτονήσει.

Στα εβδομηνταπέντε του ο «Αμερικάνος» μας ζει μόνος του, με καμιά δεκαριά καρδερίνες και καναρίνια, σε ένα ημιυπόγειο που διαθέτει κρύπτες – ανοίγεις μια πόρτα ντουλάπας και βρίσκεσαι σε ένα μυστικό δωμάτιο, όπου έχει αποθηκευμένα τσουβάλια με ρύζι και ζάχαρη και καλαμπόκι, το τραύμα από τον χειμώνα του 1941… Πέφτει για ύπνο το σούρουπο και ξυπνάει αχάραγα. Εργάζεται ως αλληλογράφος σε εταιρείες που εισάγουν κλωστοϋφαντουργικά μηχανήματα και μουσικά όργανα – κατέχει τα αγγλικά, τα γαλλικά, τα ισπανικά, ελάχιστοι στην Ελλάδα είναι τόσο πολύγλωσσοι. Με χαρτζηλικώνει με πεντάδραχμα και με δεκάδραχμα φτιαγμένα μασούρια σαν χρυσές λίρες Αγγλίας. Λατρεύει τις ταινίες του Σαρλώ, μοιάζει στην όψη με τον Χίτσκοκ στα πιο παχιά του, «θείο-βουνό» τον λέμε. Και όμως – όπως θα αποκαλυφθεί μετά τον θάνατό του – έχει πλούσια ερωτική, και σεξουαλική, ζωή. Μέχρι τη μία το μεσημέρι, έχουν φτάσει και οι υπόλοιποι καλεσμένοι. Ο θείος ήρωας της Μακρονήσου, με το τσακισμένο πόδι στα Δεκεμβριανά, πανέξυπνος, οργανωτικότατος, δημοφιλέστατος στις κομματικές οργανώσεις, στα παιδικά μου ωστόσο μάτια όχι θελκτικός, είρων, πικρόχολος συχνά-πυκνά. Ο θείος μαύρο-πρόβατο, δεν πρόκοψε ούτε στη δουλειά ούτε στον αγώνα, βιομηχανικός εργάτης με κακές έξεις, κάπνιζε μανιωδώς, γκομένιζε, τακίμιαζε με ρεμπέτες, ίσως και με στοιχεία του υποκόσμου. Οι αδελφές τους. Χήρα η μία διοικητή τραπέζης, συγκροτημένη, σοβαρή σαν δασκάλα, δαιμόνια από την άλλη χαρτοπαίκτρια, ανίκητη στα καρέ της Φωκίωνος και του Μον Παρνές. Και η νεότερή της, τραγουδίστρια στα νιάτα της του «ελαφρού», τετράκις παντρεμένη, συνοδός τώρα ως χήρα σε οργανωμένες εκδρομές, μπαίνει στα πούλμαν, στα αεροπλάνα του «Μάνος Τουρς» και σπέρνει το κέφι.

Καθόμαστε στο τραπέζι. Σερβίρονται τα κοτόπουλα. Ενώ στα ελληνικά σπίτια τις χρονιάρες μέρες ξεσπούν κατά κανόνα καβγάδες – κάτι λέει ο ένας πάνω στο κρασί κι ο διπλανός του αρπάζεται και καταλήγουν να τσακώνονται για τις κληρονομιές ή για τα «γεγονότα», δηλαδή για τον Εμφύλιο – στο δικό μας το σπίτι το πρωτοχρονιάτικο γεύμα κυλάει εγκάρδια, ευφορικά σχεδόν. Γιατί; Διότι όταν έχεις περάσει μέσα από τη φωτιά, όταν έχεις ζήσει στο πετσί σου το μεγαλείο και τη φρίκη, δεν βρίσκεις λόγο να τα μυρηκάζεις στη γιορτή. Ο παππούς δίνει τον τόνο – πιάνει, στα τούρκικα, τα τραγουδάκια που τους μάθαιναν στο δημοτικό στο χωριό τους, στα Μουδανιά. «Εγώ δεν τα θυμάμαι γρι!» λέει η νεότερη θεία. «Σωστά, εσύ μας ήρθες ύστερα από την Καταστροφή» κοροϊδεύει ο παππούς τη συνήθειά της να κρύβει τα χρόνια της – το 1914 ως έτος γέννησης το έκανε πρώτα 1918 κι έπειτα 1920, είχε στο τέλος με στυλό πλαστογραφήσει την ταυτότητά της, άγαρμπα, παιδικά, 1930 είχε γράψει πάνω στο πλαστικό, ο υπάλληλος του γραφείου κηδειών το έσβησε για να εκδώσει τη ληξιαρχική πράξη θανάτου της… «Ωραία τα μαγείρεψε τα πουλιά η κάζα μας!» λέει η γιαγιά μου κι αλίμονο σε όποιον το αρνηθεί.

Ο παππούς καθαρίζει μήλα και τα κανελώνει – θα έρθει μετά η σειρά των κουραμπιέδων, των μελομακάρονων, του μπακλαβά. Ο πατέρας μου σταυρώνει τα πόδια κι ανάβει τσιγάρο. Εχει ένα ύφος κάπως ρεμβαστικό, κάπως απόμακρο – σε όλη του τη ζωή αντιστεκόταν σε ό,τι ακριβώς λαχταρούσαν οι άλλοι, στο να ανήκει, σε μια ομάδα, σε μια οικογένεια, στον εαυτό του τον ίδιο – είναι αινιγματικός κατά βάθος ο μπαμπάς μου παρά την εξωστρέφειά του, παρά το βιτριολικό του χιούμορ… «Να φέρω τα φασόλια;» ρωτάω εγώ ανυπόμονα. «Φέρε και τις τράπουλες! Είναι στο συρτάρι του μπουφέ» μου λέει η μαμά.

Παίζουμε, για το καλό, τριανταμία. Με φασόλια. Το κάνουν για χατίρι μου, που είμαι παιδάκι και θέλω κάπως να συμμετάσχω κι εγώ στην παρέα; Ισως και όχι. Παθιάζονται στιγμές-στιγμές, αμφιταλαντεύονται γνήσια για το αν πρέπει να τραβήξουν το τελευταίο χαρτί που θα τους φτιάξει ή θα τους κάψει.

Σαράντα έξι χρόνια αργότερα, σήμερα, έχουν όλοι πεθάνει. Το σπίτι έχει πουληθεί. Η κάζα θα έχει γίνει σκραπ, παλιοσίδερα, ίσως και να έχει μεταμψυχωθεί σε λάμες ξυραφιών. Και οι φωτογραφίες τους ακόμα κιτρινίζουν. Μιλάω στην κόρη μου για εκείνους, αμφιβάλλω όμως αν θα μεταφέρει τις ιστορίες τους στα παιδιά της, δεν έχει την εικόνα τους, δεν έχει τον συναισθηματικό δεσμό, άλλα πρόσωπα κι άλλα πράγματα την ενθουσιάζουν, την παθιάζουν. Η ζωή ένα χαρτί που σβήνεται για να ξαναγραφτεί και ξαναγράφεται και ξανασβήνεται.

Ο χρόνος πανδαμάτωρ.