Πολιτική και ουτοπία

Εχει ρόλο να παίξει η ουτοπία στην πολιτική; Με μια έννοια έχει, εφόσον εμπνέει τον οραματιστή πολιτικό. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι η ουτοπία σχετίζεται άμεσα με τη φαντασία – για το καλύτερο και για το χειρότερο – και ότι η πολιτική σχετίζεται με την εξουσία – πάλι για το καλύτερο και για το χειρότερο. Η φαντασία δεν γνωρίζει όρια. Η εξουσία έχει όρια – ή τουλάχιστον της επιβάλλονται σε μια δημοκρατία.

Ο δημοκρατικός πολιτικός με όραμα υποχρεώνεται να προσαρμόζει το πρόγραμμά του στα όρια που επιβάλλουν οι θεσμοί και η πολιτική συγκυρία. Μπορεί να περιέχονται ουτοπικά στοιχεία στο όραμά του, αλλά δεν είναι πολιτικός ουτοπιστής· δεν καθοδηγείται απαρέγκλιτα από ουτοπικούς στόχους. Είναι μάλλον μεταρρυθμιστής. Οι μεταρρυθμίσεις που περιέχει το πολιτικό του πρόγραμμα απαιτούν τη συναίνεση του κοινωνικού συνόλου – ή τουλάχιστον μεγάλο τμήμα του – στο οποίο δίνει λογαριασμό. Και αυτό το σύνολο υπό συνθήκες δημοκρατίας μπορεί να συναινέσει σε ορισμένες μεταρρυθμίσεις, όχι όμως σε ένα ουτοπικό όραμα. Μόνο ένα ολοκληρωτικό καθεστώς μπορεί να εξασφαλίσει μια τέτοια «συναίνεση», διότι διαθέτει τα μέσα δημιουργίας «πειθούς» σ’ αυτό…

Εντούτοις υπάρχουν ουτοπιστές πολιτικοί σε δημοκρατίες. Είναι συνεπείς αγωνιστές με πρόγραμμα και στόχους που προέρχονται από το ουτοπικό όραμά τους. Είναι πεπεισμένοι ότι βρίσκονται στον σωστό δρόμο, και ότι θα δικαιωθούν ως εκ τούτου. Η στάση τους είναι μαξιμαλιστική – «ή όλα ή τίποτα». Είναι ασφαλώς έντιμη και αξιέπαινη μια τέτοια συνέπεια. Ομως, δεν είναι αυτή η στάση  κατάλληλη για το πεδίο της πολιτικής. Η πολιτική απαιτεί να μπορεί κανείς να ξεπερνά τον ενδιάθετο μαξιμαλισμό του. Πολιτική σημαίνει ότι δεν ωφελεί να ξέρει κανείς – ή να είναι πεπεισμένος – ότι η γραμμή που ακολουθεί είναι η σωστή, ότι το πρόγραμμα που υποστηρίζει είναι το καταλληλότερο. Πολιτική σημαίνει επίγνωση της ανάγκης πολιτικού σχεδιασμού, ανταλλαγής απόψεων, εξασφάλισης συναίνεσης μέσω διαπραγμάτευσης. Πολιτική, τέλος, σημαίνει ότι μια πολιτική πρόταση αφορά τους πολλούς και μάλιστα τους πλείστους.

Ανεξάρτητα από το αν τοποθετείται στον συντηρητικό, τον φιλελεύθερο ή τον σοσιαλιστικό χώρο, ο δημοκράτης πολιτικός αναγνωρίζει ότι ο ρόλος της πολιτικής είναι πολύμορφος και πολυδιάστατος και ότι προέχει η επίλυση άμεσων και επιτακτικών προβλημάτων που αφορούν μεγάλο τμήμα – ή και το σύνολο της κοινωνίας.  Η πολιτική εξυπηρετεί τους πολλούς εφόσον μπορεί να λύσει συγκεκριμένα προβλήματα που δέχονται μόνο πολιτική λύση, δηλαδή απαιτούν παρέμβαση του κράτους. Γίνεται συχνά κατάχρηση αυτής της δυνατότητας, όταν ζητείται η παρέμβαση αυτή για να εξυπηρετηθεί μια ομάδα οργανωμένων συμφερόντων που θεωρείται αδικημένη. Η πολιτική «λύση» ενός τέτοιου προβλήματος εφαρμόζεται επί τούτω, και συγχρόνως επιβάλλεται το κόστος της σε άλλες ομάδες.

Ο μεταρρυθμιστής πολιτικός θέλει να βάλει τέλος στην ανάγκη τέτοιων παρεμβάσεων. Ομως, δεν μπορεί να τις αποφύγει εντελώς. Η δημοκρατική κοινωνία και η ελεύθερη οικονομία δεν διαθέτουν αυτόματους ρυθμιστές για να αντιμετωπίζουν καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Τέτοιες καταστάσεις μπορούν και πρέπει να αντιμετωπίζονται από τον μεταρρυθμιστή πολιτικό με άμεση κρατική παρέμβαση. Δεν σημαίνει αυτό ότι νοθεύει τις αρχές του ή ότι εγκαταλείπει το όραμά του. Σημαίνει, όμως, ότι δεν έχει την πολυτέλεια να είναι Δον Κιχώτης – να εμμένει μονόπλευρα στον στόχο που του υπαγορεύει το όραμά του. Παραμένει ωστόσο σταθερά μεταρρυθμιστής και κρίνεται με βάση τα μεταρρυθμιστικά του επιτεύγματα.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών